Tb  3112^ 


:l.  m/^ 


LIBRARY 

^,  OF  THE 

I  University  of  California. 

GIFT  OF 

GEORGE  MOREY  RICHARDSON. 

Received y  August,  i8p8. 
&  ^Accession  No,  J^l^^ytC^       Class  No. 


^ 


-(i:.- 


TITI    LIVI    AB    URBE    COMDITA 

LIBER   I. 


LIVY 

BOOK  I. 
Cext  foitf)  Cnitcateti  <®uantitifs 

BY 

JOHN   C.    ROLFE,   Ph.D. 

University  of  Michigan 


Boston 

ALLYN    AND    BACON 
1893 


LIBRARY 

OF  THE 

University  of  California.  P 

GIFT  OF 

GEORGE  MOREY  RICHARDSON. 


2  fiAccession  No. 


Received,  rtAugust,  i8g8. 
Class  No. 


1 


^■^i^ii^ii^ii?^i^iiP^ii?^ii?flii^iC^i^.^ 


L 


TITI    LIVI    AB    URBE    CONDITA  I 

LIBER  I.  \ 


LIVY 

BOOK   I. 
Cext  Ijjttij  InDicateli  Quantities 

BY 

JOHN   C.    ROLFE,    Ph.D. 

University  of  Michigan 


Boston 

ALLYN    AND    BACON 
1893 


Pa  k  1+  ff^ 


Copyright,  1893, 
By  JOHN  C.   ROLFE. 


Nortoooli  iPrcss : 

J.  S.  Gushing  &  Co.  —  Berwick  &  Smith. 

Boston,  Mass.,  U.S.A. 


OF  TH3  \ 

vERsrr'2'  ) 


PREFACE. 


This  book  has  been  prepared  primarily  for  the  use  of  the 
freshman  class  in  the  University  of  Michigan,  in  connection 
with  an  edition  with  notes  ;  and  with  the  hope  that  it  may  be 
found  useful  in  other  institutions  where  the  aim  of  the  first 
year's  work  is  the  same  :  namely,  to  train  students  to  read 
Latin  of  moderate  difficulty  rapidly  and  understandingly  with- 
out translation,  and  //len  to  translate  what  they  have  read  into 
idiomatic  English,  if  called  on  to  do  so. 

That  the  first  step  should  be  to  read  the  Latin  aloud  with 
the  same  emphasis  and  expression  that  is  required  in  the  read- 
ing of  English,  appears  to  be  generally  agreed.  On  the  gen- 
eral subject  the  teacher  is  referred  to  Professor  Hale's  Arf  of 
Reading  Latin^  and  to  Professor  Greenough's  introductions  to 
Fowler's  Quintus  Curtius^  and  to  his  own  edition  of  Eutro- 
plus} 

That  the  preHminary  reading  should  be  done  with  a  correct 
pronunciation,  and  that  the  difference  between  long  and  short 
vowels  should  be  clearly  marked,  seems  to  need  no  argument. 
A  correct  pronunciation  should  be  acquired  in  the  secondary 
schools,  before  the  student  enters  the  university ;  but  as  a  mat- 


1  Ginn  &  Co.,  Boston. 

lviST?157 


iv  PREFACE. 

ter  of  fact  this  is  rarely  done.  The  college  instructor,  there- 
fore, is  at  present  confronted  with  the  alternative  of  devoting  a 
large  part  of  his  time  to  instruction  on  this  point,  or  of  allowing 
his  students  to  pronounce  in  a  careless  manner.  It  is  for  the 
sake  of  economy  of  time  that  this  text  has  been  prepared. 

It  is  not  an  easy  matter  to  acquire  an  accurate  pronunciation 
of  Latin,  unless  the  work  be  begun  at  the  outset,  and  the 
object  never  lost  sight  of  throughout  the  course.  As  the 
"  hidden  quantities  *'  and  many  others  must  be  learned  by  ear, 
and  as  those  that  are  determined  by  rule  can  only  be  thoroughly 
mastered  in  the  same  way,  the  long  vowels  should  be  marked 
in  all  the  prose  texts  which  are  read  in  the  preparatory 
schools.^ 

After  such  a  course  of  training  as  has  been  suggested, 
marked  texts  of  the  authors  read  in  college  should  not  be 
necessary,  and  the  editor  fully  recognizes  that  the  period  of 
usefulness  of  this  book  should  be  a  brief  one ;  he  will  be  the 
first  to  rejoice  when  he  can  discard  it  in  the  work  at  the  Uni- 
versity of  Michigan.  If  in  the  meantime  it  is  the  means  of 
causing  more  attention  being  given  to  the  subject  in  our 
schools,  and  in  the  first  year  of  our  college  courses,  it  will  have 
fulfilled  its  mission. 

In  marking  the  quantities,  Lewis's  "  Elementary  Latin  Dic- 
tionary "  has  been  followed,  except  in  the  case  of  a  few  obvious 
misprints ;  the  editor  reserves  his  opinion  in  the  case  of  several 
points  of  acknowledged  difficulty.  The  text  is  that  of  Weissen- 
born-Mtiller,  with  some  changes  in  punctuation. 

1  In  the  Preface  to  my  Selections  from  Viri  Romae,  AUyn  &  Bacon,  1892, 
I  have  acknowledged  my  indebtedness  for  this  idea  to  Professor  William  Gard- 
ner Hale,  of  the  University  of  Chicago. 


PREFACE.  V 

Thanks  are  due  to  Assistant  Professor  J.  H.  Drake  and  Dr. 
W.  K.  Clement,  of  the  University  of  Michigan,  who  have  read 
the  manuscript  and  the  proofs  and  aided  me  greatly  by  their 
suggestions.  In  not  a  few  cases  the  punctuation  of  Westcott's 
edition  has  been  adopted. 

JOHN   C.    ROLFE. 

Ann  Arbor,  Michigan,  June  i,  1893. 


TITI    LIVI 
AB   URBE   GONDITA    LIBRI. 


PRAEFATIO. 

Facturusne  operae  pretium  sim,  si  a  primordio  urbis 
res  populi  Romani  perscripserim,  nee  satis  scio,  nee,  si 
sciam,  dicere  ausim,  quippe  qui  cum  veterem  turn  vul- 
gatam  esse  rem  videam,  dum  novi  semper  scriptores  aut 
in  rebus  certius  aliquid  adlatiiros  se  aut  scribendi  arte  5 
rudem  vetustatem  superaturos  credunt.  Utcumque  erit, 
iuvabit  tamen  rerum  gestarum  memoriae  principis  terra- 
rum  populi  pro  virili  parte  et  ipsum  consuluisse ;  et  si 
in  tanta  scriptorum  turba  mea  fama  in  obsciiro  sit,  no- 
bilitate  ac  magnitudine  eorum  me,  qui  nomini  officient  10 
meo,  consoler. 

Res  est  praeterea  et  immensi  operis,  ut  quae  supra 
septingentesimum  annum  repetatur,  et  quae  ab  exiguis 
profecta  initiis  eo  creverit,  ut  iam  magnitiidine  laboret 
sua;  et  legentium  plerisque  baud  dubito  quin  primae  15 
origines  proximaque  originibus  minus  praebitiira  voluptatis 
sint  festinantibus  ad  haec  nova,  quibus  iam  pridem  prae- 
valentis  populi  vires  se  ipsae  conficiunt.  Ego  contra  hoc 
quoque  laboris  praemium  petam,  ut  me  a  conspectii  ma- 
lorum  quae  nostra  tot  per  annos  vidit  aetas,  tantisper  20 
certe  dum  prisca  tota  ilia  mente  repeto,  avertam,  omnis 
expers  ciirae,  quae  scribentis  animum  etsi  non  flectere  a 
vero,  sollicitum  tamen  efficere  posset. 

I 


2  TITI   LiVl 

Quae  ante  conditam  condendamve  urbem  poeticis  ma- 
gis  decora  fabulis  quam  incorruptis  rerum  gestarum  mo- 
numentis  traduntur,  ea  nee  adfirmare  nee  refellere  in 
animo  est.  Datur  haec  venia  antiquitati,  ut  miscendo 
5  humana  divinls  primordia  urbium  augustiora  faciat ;  et  si 
GUI  populo  licere  oportet  consecrare  orlgines  suas  et  ad 
deos  referre  auctores,  ea  belli  gloria  est  populo  Romano, 
ut,  cum  suum  conditorisque  sui  parentem  Martem  potissi- 
mum  ferat,  tam  et  hoc  gentes  hiimanae  patiantur  aequo 
lo  animo  quam  imperium  patiuntur. 

Sed  haec  et  his  similia,  utcumque  animadversa  aut 
existimata  erunt,  haud  in  magno  equidem  ponam  discrl- 
mine ;  ad  ilia  mihi  pro  se  quisque  acriter  intendat  ani- 
mum,  quae  vita,  qui  mores  fuerint,  per  quos  viros  qui- 
15  busque  artibus  domi  militiaeque  et  partum  et  auctum 
imperium  sit;  labente  deinde  paulatim  disciplina  velut 
desidentes  primo  mores  sequatur  animo,  deinde  ut  magis 
magisque  lapsi  sint,  tum  ire  coeperint  praecipites,  donee 
ad  haec  tempora,  quibus  nee  vitia  nostra  nee  remedia 
20  pati  possumus,  perventum  est.  Hoc  illud  est  praecipue 
in  cognitione  rerum  salubre  ac  fnigiferum,  omnis  te  ex- 
empli documenta  in  inliistrl  posita  monumento  intueri; 
inde  tibi  tuaeque  rei  piiblicae  quod  imitere  capias,  inde 
foedum  inceptu,  foedum  exitu,  quod  vites. 
25  Ceterum  aut  me  amor  negotii  suscepti  fallit,  aut  niilla 
umquam  res  piiblica  nee  maior  nee  sanctior  nee  bonis 
exemplis  ditior  fuit,  nee  in  quam  civitatem  tam  serae 
avaritia  luxuriaque  immigraverint,  nee  ubi  tantus  ac  tam 
diii  paupertati  ac  parsimoniae  honos  fuerit;  adeo  quanto 
30  rerum  minus,  tanto  minus  cupiditatis  erat.  Nuper  divitiae 
avaritiam  et  abundantes  voluptates  desiderium  per  luxum 
atque  libidinem  pereundi  perdendique  omnia  invexere. 


PRAEFATIO 

Sed  querellae,  ne  turn  quidem  gratae  futurae,  cum  for- 
sitan  necessariae  erunt,  ab  initio  certe  tantae  ordiendae 
rei  absint ;  cum  bonis  potius  ominibus  votisque  et  pre- 
cationibus  deorum  dearumque,  si,  ut  poetis,  nobis  quoque 
mos  esset,  libentius  inciperemus,  ut  orsis  tantum  opens 
successiis  prosperos  darent. 


TITI    LIVI   AB    URBE   CONDITA 

LIBER   I. 


I.  lam  primum  omnium  satis  constat  Troia  capta  in 
ceteros  saevitum  esse  Troianos ;  duobus,  Aeneae  Anteno- 
rique,  et  vetusti  iure  hospitil  et  quia  pacis  reddendaeque 
Helenae  semper  auctores  fuerunt,  omne  ius  belli  Achivos 

5  abstinuisse.  Casibus  deinde  variis  Antenorem  cum  multi- 
tudine  Henetum,  qui  seditione  ex  Paphlagonia  pulsi  et 
sedes  et  ducem  rege  Pylaemene  ad  Troiam  amisso  quae- 
rebant,  venisse  in  intimum  Hadriatici  maris  sinum ;  Eugane- 
Tsque,  qui  inter  mare  Alpesque  incolebant,  pulsis  Henetos 

lo  Troianosque  eas  tenuisse  terras.  Et  in  quem  primum 
egress!  sunt  locum  Troia  vocatur,  pagoque  inde  Troiano 
nomen  est;  gens  universa  Veneti  appellati.  Aeneam  ab 
simili  clade  domo  profugum,  sed  ad  maiora  rerum  initia 
ducentibus   fatis  primo   in   Macedoniam   venisse,    inde   in 

15  Siciliam  quaerentem  sedes  delatum,    ab    Sicilia    classe    ad 

Laurentem  agrum  tenuisse.     Troia  et  huic  loco  nomen  esrf 

Ibi  egress!  Troian!,  ut  quibus  ab  immens5  prope  errore 

nihil  praeter  arma  et  naves   superesset,  cum  praedam  ex 

agr!s  agerent,  Lat!nus  rex  Aboriginesque,  qu!  tum  ea  tene- 

20  bant  loca,  ad  arcendam  vim  advenarum  armat!  ex  urbe 
atque  agris  concurrunt.  Duplex  inde  fama  est :  ali!  proe- 
lio  v!ctum  Lat!num  pacem  cum  Aenea,  deinde  adf!nitatem 
iunxisse   tradunt ;    ali!,  cum   instructae   acies   constitissent, 

4 


CAP.  II.]  TITI   Livi   LIBER   I.  5 

priusquam  signa  canerent,  processisse  Latinum  inter  pri- 
mores  ducemque  advenarum  evocasse  ad  conloquium ; 
percunctatum  deinde,  qui  mortales  essent,  unde  aut  quo 
casu  profecti  domo,  quidve  quaerentes  in  agrum  Lauren- 
tern  exissent,  postquam  audierit  multitudinem  Troianos  5 
esse,  ducem  Aeneam  filiiim  Anchisae  et  Veneris,  cremata 
patria  domo  profugos  sedem  condendaeque  urbi  locum 
quaerere,  ^  et  nobilitatem  admiratum  ^  gentis  virique  et 
animum  vel  bello  vel  pad  paratum  dextra  data  fidem 
futurae  amicitiae  sanxisse.  Inde  foedus  ictum  inter  10 
duces,  inter  exercitus  salutationem  factam ;  Aeneam  apud 
Latinum  fuisse  in  hospitio.  Ibi  Latinum  apud  penates 
deos  domesticum  publicp  adiunxisse  foedus  filia  Aeneae 
in  matrimonium  data.^  Ea  utique  res  Troianis  spem 
adfirmat  tandem  stabili  certaque  sede  finiendi  erroris.  15 
Oppidum  condunt ;  Aeneas  ab  nomine  uxoris  Lavinium 
appellat.  BrevI  stirpis  quoque  virilis  ex  novo  matrimonio 
fuit,  cui  Ascanium  parentes  dixere  nomen. 

11.  Bello  deinde  Aborigines  Troianique  simul  petiti. 
Turnus  rex  Rutulorum,  cm  pacta  Lavlnia  ante  adventum  20 
Aeneae  fuerat,  praelatum  sibi  advenam  aegre  patiens,  simul 
Aeneae  Latlnoque  bellum  intulerat.  Neutra  acies  laeta 
ex  eo  certamine  abiit :  victi  Rutuli,  victores  Aborigines 
Troianique  ducem  Latinum  amisere. 

Inde  Turnus  Rutullque  diffisi  rebus  ad  florentes  opes  25 
Etruscorum  Mezentiumque  regem  eorum  confugiunt,  qui 
Caere,  opulento  tum  oppido,  imperitans,  iam  inde  ab 
initio  minime  laetus  novae  orlgine  urbis,  et  tum  nimio  plus 
quam  satis  tiitum  esset  accolis  rem  Troianam  crescere 
ratus,  baud  gravatim  socia  arma  Rutulis  iunxit.  30 

Aeneas,  adversus  tanti  belli  terrorem  ut  animos  Aborigi- 
num  sibi  conciliaret,  nee  sub  eodem  iiire  solum  sed  etiam 


6  TITi  LlVi   LIBER  I.  [cap.  hi. 

nomine  omnes  essent,  Latinos  utramque  gentem  appellavit. 
Nee  deinde  Aborigines  Troianis  studio  ac  fide  erga  regem 
Aeneam  cessere.  Fretusque  his  animis  coalescentium  in 
dies  magis   duorum  populorum   Aeneas,   quamquam  tanta 

5  opibus  Etriiria  erat,  ut  iam  non  terras  solum  sed  mare 
etiam  per  totam  Italiae  longitudinem  ab  Alpibus  ad  fretum 
Siculum  fama  nominis  sui  implesset,  tamen,  cum  moeni- 
bus  bellum  propulsare  posset,  in  aciem  copias  eduxit. 
Secundum  inde  proelium   Latlnis,  Aeneae   etiam  ultimum 

lo  operum  mortalium  fuit.  Situs  est,  quemcumque  eum  did 
ius  fasque  est,  super  Numicum  fluvium ;  lovem  indigetem 
appeUant. 

IIL   Nondum  maturus   imperio   Ascanius  Aeneae   filius 
erat ;   tamen   id   iniperium  el   ad  puberem  aetatem   inco- 

15  lume  mansit.  Tantisper  tutela  muliebri — tanta  indoles  in 
Lavinia  erat — res  Latlna  et  regnum  avitum  paternumque 
puero  stetit.  Haud  ambigam  —  quis  enim  rem  tam 
veterem  pro  cert5  adfirmet? — hicine  fuerit  Ascanius,  an 
maior   quam   hic,   Creusa   matre    Ilio   incolumi    natus    co- 

20  mesque   inde   paternae  fugae,  quem  lulum  eundem   liilia 

gens  auctorem  nominis  sui  nuncupat. 

^   Is  Ascanius,  ubicumque  et  quacumque  matre  genitus  — 

certe   natum   Aenea    constat  —  abundante    Lavini    multitu- 

dine  florentem   iam,  ut   tum   res   erant,   atque   opulentam 

25  urbem  matri  seu  novercae  reliquit,  novam  ipse  aliam  sub 
Alb^o  monte  condioit,  quae  ab  sitii  porrectae  in  dorso 
urbis  Longa  Alba  appellata. 

Inter  Lavinium  et  Albam  Longam  coloniam  deductam 
triginta  ferme  interfuere  anni.      Tantum  tamen  opes  ere- 

30  verant  maxime  fusis  Etruscis,  ut  ne  morte  quid  em 
Aeneae,  nee  deinde  inter  muliebrem  tutelam  rudimen- 
tumque  primum  puerilis  regni,  movere  arma  aut   Mezen- 


CAP.  IV.]  TITI   LlVi   LIBER   I.  j 

tius  Etrusclque  aut  ulll  alii  accolae  ausi  sint.  Pax  ita 
convenerat,  ut  Etruscis  Latlnlsque  fluvius  Albula,  quern 
nunc  Tiberim  vocant,  finis  esset.  Silvius  deinde  regnat, 
Ascanii  filius,  casu  quodam  in  silvis  natus.  Tis  .Aeneam 
Silvium  creat ;  is  deinde  Latinurb  Silvium.  Ab  eq  co-  5 
loniae  aliquot  deductae,  Prisci  Latin!  appellati.  Man^it 
Silviis  postea  omnibus  cognomen,  qui  Albae  regnaverunt. 
Latino  Alba  ortus,  Alba  Atys,  Atye  Capys,  Capye  Ca- 
petus,  Capeto  Tiberinus,  qui  in  traiectu  Albulae  amnis 
submersus  celebre  ad  posteros  nomen  fliimini  dedit.  10 
Agrippa  inde  Tiberini  filius,  post  Agrippam  Romulus 
Silvius  a  patre  accepto  imperio  regnat.  Aventino  ful- 
mine  ipse  ictus  regnum  per  maniis  tradidit.  '^Is  sepultus 
in  eo  colle  qui  nunc  pars  Romanae  est  urbis,  cognomen 
colli  fecit.  '  15 

Proca  deinde  regnat.  Is  Numitorem  atque  Amiilium 
procreat ;  Numitori,  qui  stirpis  maximus  erat,  regnum 
vetustum  Silviae  geijitis  legat7y|  Plus  tamen  vis  potuit 
quam  voluntas  patris  aut  verecundia  aetatis.  Pulso  fratre 
Amulius  regnat.  Addit  sceleri  scelus :  stirpem  fratris  20 
virilem  interimit,  fratris  filiae  Reae  Silviae  per  speciem 
honoris,  cum  Vestalem  eam  legisset,  perpetua  virginitate 
spem  partus  adimit. 

IV.  Sed  debebatur,  ut  opinor,  fatis  tantae  origo  urbis 
maximique  secundum  deorum  opes  imperii  principium.  25 
Vi  compressa  Vestalis  cum  geminum  partum  edidisset, 
seu  ita  rata,  seu  quia  deus  auctor  culpae  honestior  erat, 
Martem  incertae  stirpis  patrem  niincupat.  Sed  nee  dii 
nee  homines  aut  ipsam  aut  stirpem  a  crudelitate  regia 
vindicant :  sacerdos  vincta  in  custodiam  datur,  pueros  30 
in  profluentem  aquam  mitti  iubet. 

Forte    quadam    divinitus    super    ripas    Tiberis    effiisus 


8  TITi   LIVi   LIBER   I.  [cap.  v. 

lenibus  stagnis  nee  adiri  usquam  ad  iusti  cursum  poterat 
amnis,  et  posse  quamvis  languida  mergi  aqua  infantes 
spem  ferentibus  dabat.  Ita,  velut  defunct!  regis  imperio, 
in    proxima    eluvie,    ubi    nunc    ficus     Ruminalis     est  — 

5  Romularem  vocatam  ferunt  —  pueros  exponunt.  Vastae 
turn  in  his  locis  s5litiidines  erant. 

Tenet  fama,  cum  fluitantem  alveum,  quo  expositi  erant 
pueri,  tenuis  in  sicco  aqua  destituisset,  lupam  sitientem 
ex  montibus,  qui  circa  sunt,  ad  puerilem  vagitum  cursum 

10  flexisse ;  eam  submissas  infantibus  adeo  mitem  praebuisse 
mammas,  ut  lingua  lambentem  pueros  magister  regii  pe- 
coris  invenerit  —  Faustulo  fuisse  nomen  ferunt.  Ab  eo 
ad  stabula  Larentiae  uxori  educandos  datos.  Sunt  qui 
Larentiam  vulgato  corpore  lupam  inter  pastores  vocatam 

15  putent ;  inde  locum  fabulae    ac  miraculo  datum. 

i«.  Ita  geniti   itaque   educati,  cum  primum   adolevit  aetas, 

nee  in  stabulis  nee  ad  pecora  segnes,  venando  peragrare 

saltiis.      Hine   robore    corporibus    animisque   siimpto    iam 

non    feras    tantum    subsistere,    sed    in    latrones    praeda 

20  onustos  impetiis  facere,  pastoribusque  rapta  dividere,  et 
cum  his  crescente  in  dies  grege  iuvenum  seria  ac  iocos 
celebrare. 

V.  Iam  tum  in  Palatio  monte  Lupercal  hoc  fuisse 
liidicrum    ferunt,    et    a    Pallanteo,   urbe   Arcadica,    Pallan- 

25  tium,  dein  Palatium  montem  appellatum.  Ibi  Euandrum, 
qui  ex  eo  genere  Arcadum  multis  ante  tempestatibus 
tenuerit  loca,  sollemne  adlatum  ex  Arcadia  instituisse,  ut 
niidi  iuvenes  Lycaeum  Pana  venerantes  per  liisum  atque 
lasciviam    eurrerent,    quem    Romani    deinde    vocaverunt 

30  Inuum. 

Huie  deditis  lildicro,  cum  sollemne  notum  esset,  insi- 
diatos  ob  iram  praedae  amissae  latrones,  cum  Romulus  vi 


CAP.  VI.]  TITI   IJVI    LIBER   I.  g 

se  defendisset,  Remum  cepisse,  captum  regl  Amulio  tra- 
didisse  ultro  accusantes.  Crimini  maxime  dabant  in 
Numitoris  agros  ab  ils  impetus  fieri ;  inde  eos  conlecta 
iuvenum  manu  hostllem  in  modum  praedas  agere.  Sic 
ad  supplicium  Numitori  Remus  deditur.  5 

lam  inde  ab  initio  Faustulo  spes  fuerat  regiam  stir- 
pern  apud  se  educari :  nam  et  expositos  iussu  regis 
infantes  sciebat,  et  tempus,  quo  ipse  eos  sustulisset,  ad 
id  ipsum  congruere ;  sed  rem  immatiiram  nisi  aut  per 
occasionem  aut  per  necessitatem  aperire  noluerat.  Ne-  lo 
cessitas  prior  venit.  Ita  metu  subactus  Romulo  rem 
aperit.  Forte  et  Numitori,  cum  in  custodia  Remum  ha- 
beret,  audissetque  geminos  esse  fratres,  comparando  et 
aetatem  eorum  et  ipsam  minime  servilem  indolem  teti- 
gerat  animum  memoria  nepotum ;  sciscitandoque  eodem  15 
pervenit,  ut  hand  procul  esset  quin  Remum  agnosceret. 

Ita  undique  regi  dolus  nectitur.  Romulus  non  cum 
globo  iuvenum  —  nee  enim  erat  ad  vim  apertam  par  — 
sed  aliis  alio  itinere  iiissis  certo  tempore  ad  regiam  ve- 
nire pastoribus,  ad  regem  impetum  facit,  et  a  domo  20 
Numitoris  alia  comparata  manu  adiuvat  Remus.  Ita  re- 
gem  obtruncant. 

VI.  Numitor  inter  primum  tumultum  hostis  invasisse 
urbem  atque  adortos  regiam  dictitans,  cum.  piibem  Alba- 
nam  in  arcem  praesidio  armisque  obtinendam  avocasset,  25 
postquam  iuvenes  perpetrata  caede  pergere  ad  se  gratu- 
lantes  vidit,  extemplo  advocate  concilio  scelus  in  se 
fratris,  originem  nepotum,  ut  geniti,  ut  educati,  ut  cogniti 
essent,  caedem  deinceps  tyranni  seque  eius  auctorem 
ostendit.  Iuvenes  per  mediam  contionem  agmine  ingressi  30 
cum  avum  regem  salutassent,  secilta  ex  omni  multitiidine 
consentiens  vox  ratum  nomen  imperiumque  regi  efificit. 


lO  TITI   LIVI   LIBER  I.  [cap.  vii. 


? 


Ita  Numitori  Albana  re  permlssa  Romulum  Remumque 
cupido  cepit  in  iis  locis,  ubi  expositi  ubique  educati 
erant,  urbis  condendae.  Et  supererat  multitudo  Albano- 
rum   Latinorumque ;    ad   id   pastores   quoque   accesserant, 

5    qui  omnes  facile   spem  facerent,  parvam  Albam,   parvum 

Lavinium  prae  ea  urbe,  quae  conderetur,   fore.     Interve- 

nit  deinde  his  cogitati5nibus  avitum  malum,  regni  cupid5, 

atque  inde  foedum   certamen  coortum   a  satis   miti  prln- 

f^-^       cipio.      Quoniam   gemini    essent^    nee    aetatis    verecundia 

lo  discrlmen  facere  posset,  ut  Sli,  quorum  tutelae  ea  loca 
essent,  auguriis  legerent  qui  nomen  novae  urbi  daret, 
qui  conditam  imperio  regeret,  Palatium  Romulus,  Remus 
Aventinum  ad  inaugurandum  templa  capiunt. 

?V     VII.   Priori   Remo   augurium   venisse   fertur    sex   vultu- 

15  res,  iamque  nuntiato  augurio  cum  duplex  numerus  Ro- 
mulo  se  ostendisset,  utrumque  regem  sua  multitudo 
consaliitaverat.  Tempore  illi  praecepto,  at  hi  numero 
avium  regnum  trahebant.  Inde  cum  altercatione  con- 
gressi    certamine    irarum    ad    caedem   vertuntur.      Ibi    in 

20  turba  ictus  Remus  cecidit.  Vulgatior  fama  est  ludibrio 
fratris  Remum  novos  transiluisse  muros ;  inde  ab  irato 
Romulo,  cum  verbis  quoque  increpitans  adiecisset,  "^Sic 
deinde  quicumque  alius  tran^iliet  moenia  mea ! "  inter- 
fectum.      Ita .  solus    potitus    imperio    Romulus ;    condita 

25  urbs  conditoris  nomine  appellata.^z 

Palatium  primum,  in  quo  ipse  erat  educatus,  miiniit. 
Sacra  diis  aliis  Albano  ritii.  Graeco  Herculi,  ut  ab  Eu- 
andro  instituta  erant,  facit.M  Herculem  in  ea  Ipca  Ger/- 
one  interempto  boves  mira  specie  abegisse  memorant,  ac 

30  prope  Tiberim  fluvium,  qua  prae  se  armentiiin  agens 
nando  traiecerat,  loco  herbido,  ut  quiete  et  pabulo  laeto 
reficeret    boves,    et    ipsum    fessum  via    procubuisse.      Ibi 


CAP.  VII.]  TITI   LlVi   LIBER  I. 


II 


cum  eum  cibo  vinoque  gravatum  sopor  oppressisset, 
pastor  accola  eius  loci  nomine  Cacus,  ferox  viribus, 
captus  pulchritudine  boign  curti  avertere  cam  praedam 
vellet,  quia,  si  agendo  armentum  in  speluncam  compu- 
lisset,  ipsa  vestigia  quaerentem  dominum  eo  deductura  5 
erant,  aversos  boves,  eximium  quemque  pulchritudine, 
caudis  in  speluncam  traxit.  ^^ 

Hercules  ad  primam  auroram  somno  excitus  cum  gre- 
gem  perliistrasset  oculis  et  partem  abesse  numero  sen- 
sisset,  pergit  ad  proximam  speluncam,  si  forte  eo  vestigia  10 
ferrent.  Quae  ubi  omnia  foras  versa  vidit  nee  in  partem 
aliam  ferre,  confiisus  atque  incertus  animi  ex  loco  infesto 
agere  porro  armentum  occepit.^  Inde  cum  actae  boves 
quaedam  ad  desiderium,  ut  fit,  relictai;um  mugissent,  red- 
dita  incliisarum  ex  spelunca  boum  vox  Herculem  con-  15 
vertit.  Quem  cum  vadentem  ad  speluncam  Cacus  vi 
prohibere  conatus  esset,  ictus  claya  fidem  pastorum  ne- 
quiquam  invocans  ftlorte   occubuit. 

Euander  tum   ea   profugus   ex   Peloponneso   auctoritate 
magis   quam   imperio   regebat    loca,   venerabilis  'vir  mira-  20 
culo   litterarum,   rei   novae   inter    rudes    artium    homines, 
venerabilior    divinitate    credita    Carmentae    matris,    quam 
fatiloquam    ante    Sibyllae    in    Italiam    adventum    miratae 
eae  gentes  fuerant.      Is  tum  Euander,  concursu  pastorum 
trepidantium   circa   advenam  \,  manifestae   reunV'  caedis  ex-  25 
citus,  postquam  facinus  facinorisque  causam  audivit,  habi- 
tum  formamque  viri  aliquantum  ampliorem  augustioremque 
hiimana  intuens,   rogitat   qui  vir   esset.      Ubi   nomen   pa- 
tremque     ac     patriam     accepit,     "  love     nate,     Hercules, 
salve,"  inquit.     "Te  mihi  mater,  veridica  interpres  deum,  30 
aucturum   caelestium   numerum  cecinit,   tibique   aram   hie 
dicatum    iri,    quam    opulentissima    olim    in    terris    gensf 


12  TITI   LI VI   LIBER  I.  [cap.  viii. 

maximam    vocet    tuoque    ritu    colat."      Dextra    Hercules 

data   accipere   se   omen   impleturumque   fata   ara   condita 

ac   dicata  ait.      Ibi   turn   primum   bove   eximia   capta   de 

grege  sacrum  Herculi  adhibitis  ad  ministerium  dapemque 

5    Potitiis   ac   Plnarils,   quae    tum   familiae    maxime    inclitae 

ea  loca  incolebant,  factum. 

V        _  ' 

Forte   ita   evenit,  ut   Potitii  ad   tempus   praesto  essent, 

iisqvie  exta  apponerentur,  Pinarii  extis  adesis  ad  ceteram 

venirent  dapem.     Inde  institutum  mansit,  donee  Pinarium 

10  genus   fuit,   ne   extis   sollemnium   vescei^ntur.      Potitii   ab 
Euandro    edocti    antistites    sacri    eius    per   multas   aetates 
fuerunt,    d5nec    tradito    servis    publicis    sollenmi    familiae 
ministeri5    genus    omne    Potitiorum    interiit.    j  Haec    tum  ■ 
sacra   Romulus   una   ex   omnibus   peregrina  suscepit,   iam  ' 

15  tum  immortalitatis  virtiite  partae,  ad  quam  eum  sua  fata 
ducebant,  fautor. 

VIII.  Rebus  dlvinis  rite  perpetratis  vocataque  ad 
concilium  multitiidine,  quae  coalescere  in  populi  iinius 
corpus   nulla  re  praeterquam  legibus   poterat,  iura  dedit; 

20  quae  ita  sancta  generi  hominum  agresti  fore  ratusj  si  se 
ipse  venerabilem  ^nsignibus  imperii  f ecisset,  cum  cetero 
habitii  se  augustiorem,  tum  maxime  lictoribus  duodecim 
siimptis  fecit. 

Alii    ab    numero    avium,    quae    augurio    regnum    por- 

25  tenderant,  eum  seciitum  numerum  putant;  me  baud 
paenitet  eorum  sententiae  esse,  quibus  et  apparitores  hoc 
genus  ab  Etruscis  finitimis,  unde  sella  curiilis,  unde  toga 
praetexta  sumptia  est,l^t  numerum  quoque  ipsum  ductum 
placet;   jet    ita    habuisse    Etruscos,    quod    ex    duodecim 

30  populis  commiiniter  creato  rege  singulos  singuli  populi 
lie  tores  dederint. 

Crescebat    interim    urbs    miinitionibus    alia    atque    alia 


CAP.  IX.]  TITi   LlVi   LIBER  I.  1 3 

appetendo  loca,  cum  in  spem  magis  futurae  multitudi- 
nis  quam  ad  id  quod  turn  hominum  erat,  munirent. 
Deinde  ne  vana  urbis  magnitudo  esset,  adiciendae  mul- 
titiidinis  causa  vetere  consilio  condentium  urbes,  qui 
obscuram  atque  humilem  conciendo  ad  se  multitudinem  5 
natam  e  terra  sibi  prolem  ementiebantur,  locum,  qui 
nunc  saeptus  descendentibus  inter  duos  lucos  est,  asylum 
aperit.  Eo  ex  finitimis  populis  turba  omnis  sine  discri- 
mine,  liber  an  servus  esset,  avida  novarum  rerum  per- 
fugit,  idque  primum  ad  coeptam  magnitudinem  roboris  10 
fuit. 

Cum  iam  virium  hand  paeniteret,  consilium  deinde  viri- 
bus  parat :    centum  creat   senatores,   sive    quia  is  numerus 
satis   erat,  sive  quia  soli   centum   erant,   qui   creari  patres 
possent.      Patres   certe    ab    honore,    patriciique    progenies  15 
eorum  appellati. 

LJX.  Iam  res  Rorpan^  adeo  erat  valida,  ut  cuilibet 
finitimarum  civitatum  bello  par  esset;  sed  penuria  mu- 
lierum  hominis  aetatem  duratura  magnitudo  erat,  quippe 
quibus  nee  domi  spes  prolis  nee  cum  finitimis  coniibia  20 
essent.  Tum  ex  consilio  patrum  Romulus  legates  circa 
vicinas  gentes  misit,  qui  societatem  coniibiumque  novo 
populo  peterent :  '  urbes  quoque  ut  cetera  ex  infimo 
nasci;ydein,  quas  sua  virtiis  ac  dii  invent,  magnas  opes 
sibi  magnumque  nomen  facere ;  satis  scire  origini  Ro-  25 
manae  et  deos  adfuisse  et  non  defutiiram  virtiitem : 
proinde  ne  gravarentur  homines  cum  hominibus  sangui- 
nem  ac  genus  miscere. 

Nusquam  benigne  legatio  audita  est :    adeo   simul  sper- 
nebant,   simul    tantam    in   medio   crescentem    molem   sibi  30 
ac  posteris  suis  metuebant.     A  plerisque  rogitantibus   di- 
missi,    ecquod    f  eminis    quoque    asylum    aperuissent :     id 


14 


TITI   LlVi   LIBER   I.  [cap.  ix. 


enim  demum  compar  conubium  fore.     Aegre  id  Romana 

pubes  passa,  et  haud  dubie  ad  vim  sp^ctare  res  coepitri 

Cui   tempus    locumque    aptum    ut    daret    Romulus,   ae- 

gritudinem    animi    dissimulans    ludos    ex    industria    parat 

5  Neptiino  Equestri !  sollemnis ;'  Consualia  vocat.  IndicI 
deinde  fmitimis  spectaculum  iubet,  quantoque  apparatii 
turn  sciebant  aut  poterant  concelebrant,  ut  rem  claram 
exspectatamque  facerent.  Multi  mortales  convenere,  stu- 
dio etiam  videndae  novae  urbis,  maxime  proximi  quique, 

10  Caeninenses,  Crustumini,  Antemnates;  iam  Sabinorum^ 
omnis  multitudo  cum  liberis  ac  coniugibus  venit.  Invi- 
tatl  hospitaliter  per  domos  cum  situm  jnoeniaque  et  fre- 
quentem  tectis  urbem  vidissent,  mirantur  tarn  brevi  rem 
Romanam  crevisse. 

15  Ubi  spectaculi  tempus  venit,  deditaeque  eo  mentes 
cum  oculis  erant,  tum  ^x  composite  orta  vis,  signoque 
dato  iuventus  Romana  ad  rapiendas  virgines  discurrit. 
Magna  pars  forte,  in  quem  quaeque  inciderat,  raptae. 
Quasdam  forma  excellentes  primoribus  patrum  destinatas 

20  ex  plebe  homines,  quibus  datum  negotium  erat,  domos 
deferebant.  Unam  longe  ante  alias  specie  ac  pulchritu- 
dine  insignem  a  globo  Talassii  cuiusdam  raptam  ferunt, 
multlsque  sclscitantibus  cuinam  eam  ferrent,  identidem, 
ne   quis  violaret,  Talassio  ferri  clamitatum ;    inde  nuptia- 

25  lem  banc  vocem  factamr?  Turbato  per  metum  ludicro 
maesti  parentes  virginum  profugiunt,  incusantes  violati 
hospitii  foedus  deumque  invocantes,  cuius  ad  sollemne 
ludosque  per  fas  ac  fidem  decepti  venissent.  Nee  raptis 
aut  spes  de  se  melior  aut  indignatio  est  minor. 

30  Sed  ipse  Romulus  circumibat,  docebatque  patrum  id 
superbia  factum,  qui  conubium  f  initimis  negassent ;  illas 
tamen   in    matrimonio,   in    societate    fortiinarum    omnium 


CAP.  X.]  TITi   Livi    LIBER   I.  1 5 

civitatisque,  et,  quo  nihil  carius  humano  generi  sit,  llbe- 
rum  fore ;  molllrent  modo  iras,  et  quibus  fors  corpora 
dedisset,  darent  animos ;  saepe  ex  iniuria  postmodum 
gratiam  ortam,  eoque  melioribus  iisiiras  viris,  quod  adni- 
surus  pro  se  quisque  sit,  ut,  cum^suam  viceiu'  functus  5 
officio  sit,  parentium  etiam  patriaeque  expleat  deslderium. 
Accedebant  blanditiae  virorum  factum  purgantium  cupi- 
ditate  atque  amore,  quae  maxime  ad  muliebre  ingenium 
efficaces  preces  sunt.  "^ 

X.    lam    admodum    mitigatl    animi    raptis    erant.      At  10 
raptarum  parentes  tum  maxime  sordida  veste  lacrimisque    . 
et    querellis    civitates    concitabant.       Nee    domi    tantum 
indignationes    continebant,    sed    congregabantur    undique 
ad   Titum   Tatium,    regem    Sablnorum,    et    legationes    eo, 
quod   maximum  Tatii   nomen  in  iis  regionibus  erat,  con-  15 
veniebant.      Caeninenses     Crustuminique     et    Antemnates 
erant,    ad    quos    eius    iniiiriae    pars    pertinebat.      Lente 
agere    his   Tatius   Sabinique   visi   sunt ;    ipsi   inter   se    tres 
populi   communiter   bellum   parant.     Ne    Crustumini   qui- 
dem   atque  Antemnates   pro  ardore   iraque   Caeninensium  20 
satis  se  impigre  movent ;  ita  per  se  ipsum  nomen  Caeni- 
num  in  agrum  Romanum  impetum  facit. 

Sed  effiise  vastantibus  fit  obvius  cum  exercitu  Romulus, 
levique    certamine    docet    vanam    sine   viribus   Tram    esse. 
Exercitum  fundit  fugatque,  fusum  persequitur;   regem  in  25 
proeHo  obtruncat  et  spoliat ;    duce  hostium  occiso  urbem 
primo  impetii  capit. 

Inde    exercitu    victore    red^cto    ipse,    cum    factis    vir 
magnificus    tum    factorum    ostentator    hand    minor,    spolia 
ducis   hostium   caesi   suspensa   fabricate    ad   id    apte   fer-  30 
culo   gerens   in   Capitolium    escendit,    ibique    ea    cum   ad 
quercum  pastoribus  sacram  deposuisset,   simul  cum  dono 


1 6  TITI   LIVI   LIBER  I.  [cap.  xi. 

desTgnavit  templo  lovis  finis  cognomenque  addidit  deo. 
"  luppiter  Feretri,"  inquit,  "  haec  tibi  victor  Romulus 
rex  regia  arma  fero,  templumque  his  regionibus,  quas 
modo   animo   metatus   sum,  dedico   sedem   opimis   spoliis 

5  quae  regibus  ducibusque  hostium  caesis  me  auctorem 
sequentes  poster!  ferent." 

Haec  tempi!  est  or!go,  quod  primum  omnium  Romae 
sacratum  est.  Ita  deinde  diis  visum,  nee  inritam  condi- 
toris   tempi!  vocem   esse,  qua  laturos   eo   spolia   posteros 

lo  nuncupavit,  nee  multitudine  compotum  eius  d5ni  vulgar! 
laudem.  Bina  postea  inter  tot  annos,  tot  bella  opima 
jarta  sunt  spolia ;   adeo  rara  eius  f ortiina  decoris  fuit. 

P  XI.  Dum  ea  ibi  Roman!  gerunt,  Antemnatium  exer- 
citus   per   occasionem    ac    solitudinem    hostiliter    in    fines 

15  Romanes  incursionem  facit.  RapJtim  et  ad  hos  Romana 
legio  ducta  palatos  in  agrls  oppressit.  Fiis!  igitur  primo 
impetu  et  clamore  hostes,  oppidum  captum ;  duplicique 
victoria  ovantem  Romulum  Hersilia  coniiinx,  precibus 
raptarum   fatigata,  orat   ut   parentibus   earum   det  veniam 

20  et  in  civitatem  accipiat :  ita  rem  coalescere  concordia 
posse.     Facile  impetratum. 

Inde  contra  Crustuminos  profectus  bellum  inferentes. 
Ibi  minus  etiam,  quod  alienls  cladibus  ceciderant  animi, 
certaminis  fuit.     Utroque  coloniae  missae ;  plures  invent!, 

25  qu!    propter    ubertatem    terrae    in    Crustuminum    nomina 
darent.     Et  Romam  inde  frequenter  migratum  est,  a  pa- 
rentibus maxime  ac  propinquis  raptarum. 
■  ]    Novissimum    ab    Sabims    bellum    ortum,    multoque    id 
maximum  fuit ;   nihil  enim  per  iram  aut  cupiditatem  ac- 

30  tum  est,  nee  ostenderunt  bellum  prius  quam  intulerunt. 
Consilio  etiam  additus  dolus.  Spurius  Tarpeius  Romanae 
praeerat    arc!.      Huius    filiam    virginem    auro    corrumpit 


\r^ 


CAP.  XII.]  TITI   LIVI    LIBER   I. 

Tatius,  ut  armatos  in  arcem  accipiat  —  aquam  forte  ea 
turn  sacris  extra  moenia  petitum  ierat ;  accept!  obru- 
tam  armis  necavere,  seu  ut  vi  capta  potius  arx  videre- 
tur,  seu  prodendi  exempli  causa,  ne  quid  usquam  fidum 
proditori  esset.  5 

Additur  fabulae,  quod  vulgo  Sablni  aureas  armillas 
magni  ponderis  bracchio  laevo  gemraatosque  magna  spe- 
cie anulos  habuerint,  pepigisse  eam  quod  in  sinistrls 
manibus  haberent;  eo  scuta  ill!  pro  aurels  donis  congesta. 
Sunt  qui  eam  ex  pacto  tradendi  quod  in  sinistrls  manibus  lo 
esset  derect5  arma  petisse  dicant,  et  fraude  visam  agere 
sua  ipsam  peremptam  mercede.  ^ 

'  /IXII.  Tenuere  tamen  arcem  Sabini,  atque  inde  postero 
die,  cum  Romanus  exercitus  Instructus  quod  inter  Pala- 
tinum  Capitollnumque  collem  campi  est  complesset,  non  15 
prius  descenderunt  in  aequum,  quam  ira  et  cupiditate 
recuperandae  arcis  stimulante  animos  in  adversum  Roman! 
subiere.  Principes  utrimque  pugnam  ciebant,  ab  Sab!n!s 
Mettius  Curtius,  ab  Romams  Hostius  Host!lius.  H!c 
rem  Romanam  iniquo  loco  ad  pr!ma  signa  animo  atque  20 
audacia  sustinebat.  Ut  Hostius  cecidit,  confestim  Ro- 
mana  inclinatur  acies,  fusaque  est  ad  veterem  portam 
Palatii. 

Romulus  et  ipse  turba  fugientium  actus,  arma  ad 
caelum  tollens,  "  luppiter,  tuis,"  inquit,  "  iussus  avibus  25 
h!c  in  Palatio  pr!ma  urbi  fundamenta  ieci.  Arcem  iam 
scelere  emptam  Sabini  habent ;  inde  hiic  armat!  superata 
media  valle  tendunt.  At  tu,  pater  deum  hominumque 
hinc  saltem  arce  hostes,  deme  terrorem  Romanis  fu- 
gamque  foedam  siste.  Hie  ego  tibi  templum  Statori  30 
lovi,  quod  monumentum  sit  posteris  tua  praesenti  ope 
servatam   urbem   esse,   voveo."      Haec    precatus,   velut   si 


TITI   LlVl   LIBER  I.  [cap.  xiil. 

sensisset  auditas  preces,  "  Hinc,"  inquit,  "  Roman!,  luppi- 
ter  optimus  maximus  resistere  atque  iterare  pugnam 
iubet.'*  Restitere  Romani  tamquam  caelesti  voce  iussi; 
ipse  ad  primores    Romulus   provolatT^ 

5  f-'^^Mettius   Curtius  ab    Sabinis    princeps   ab   arce  decucur- 

^'reia.t,  et  effusos  egerat  Romanes   toto  quantum  foro  spa- 

tium  est,  nee  procul    iam   a  porta    Palatii  erat,  clamitans 

"Vicimus  perfidos   hospites,    imbelles   hostes.      Iam  sciunt 

longe  aliud  esse  virgines  rapere,  aliud  pugnare  cum  viris." 

10  In  eum  haec  gloriantem  cum  globo  ferocissimorum  iuve- 
num  Romulus  impetum  facit.  Ex  equo  tum  forte  Mettius 
pugnabat ;  eo  pelli  facilius  fuit.  Pulsum  Romani  per- 
sequuntur,  et  alia  Romana  acies  audacia  regis  accensa 
fundit  Sablnos.     Mettius  in  paludem  sese  strepitu  sequen- 

15  tium  trepidante  equo  coniecit;  averteratque  ea  res  etiam 
Sablnos  tanti  periculo  virl.  Et  ille  quidem  adnuentibus 
ac  vocantibus  suls  favore  multorum  addito  animo  evadit ; 
Romani  Sabinique  in  media  convalle  duorum  montium 
^^  redintegrant  proelium,  sed  res  Romana  erat  superiofri 

XIIL  Tum  Sabinae  mulieres,  quarum  ex  iniuria  bellum 
ortum  erat,  crinibus  passis  scissaque  veste,  victo  malis 
muliebri  pavore,  ausae  se  inter  tela  volantia  inferre,  ex 
transverso  impetu  facto  dirimere  infestas.  acies  dirimere 
iras,   hinc   patres    hinc   viros   orantes   ne   se   sanguine  ne- 

25  fando  soceri  generique  respergerent,  ne  parricldio  macu- 
larent  partus  suos,  nepotum  illi,  hi  liberum  progeniem. 
"Si  adflnitatis  inter  vos,  si  conubii  piget,)in  nos  vertite 
iras ;  nos  causa  belli,  nos  vulnerum  ac  caedium  virTs  ac 
parentibus    sumus ;     melius    peribimus    quam    sine    alteris 

30  vestriim    viduae   aut   orbae   vivemus." 

Movet  res  cum  multitudinem  lum  duces.  Silentium  et 
repentina  fit  quies,  inde  ad  foedus  faciendum  duces  prod- 


CAP.  XIV.]  TITI   LIVI   LIBER   I.  ig 

eunt;   nee  pacem   modo   sed   civitatem   unam   ex   duabus 
faciunt,    regnum    consociant,    imperium    omne    conferunt 
Romam.      Ita   geminata    urbe,    ut    Sabinls    tamen    aliquid 
daretur,  Quirites  a  Curibus  appellati.      Monumentum  eius 
pugnae,  ubi   primum  ex    profunda    emersus   palude  equus    5 
Curtium  in  vado   statuit,   Curtium   lacum  appellarunt.  ^ 
^    Ex  bello   tarn   tristi    laeta    repente    pax    cariores    Sabi- 
nas  virls  ac  parentibus  et  ante   omnes  Romulo  ipsi  fecit. 
Itaque,  cum  populum  in  curias   triginta  divideret,  nomina 
earum  curils  imposuit.     Id  non  traditur,  cum  baud  dubie  10 
aliquanto  numerus  maior   hoc    mulierum  fuerit,  aetate   an 
dignitatibus    suis    virorumve    an    sorte    lectae    sint,    quae 
nomina   curiis   darent. 

Eodem  tempore   et  centuriae   tres  equitum   conscriptae 
sunt :   Ramnenses  ab   Romulo,  ab  T.  Tatio  Titienses  ap-  15 
pellati;    Lucerum   nominis    et   originis   causa    incerta    est. 
Inde    non    modo    commune    sed    concors    etiam    regnum 
duobus   regibus   fuit. 

XIV.  Post  aliquot  annos  propinqui  regis  Tatii  legates 
Laurentium  pulsant,  [  cumque  Laurentes  iiire  gentium  20 
agerent,  apud  Tatium  gratia  suorum  et  preces  pliis  po- 
terant.  Igitur  illorum  poenam  in  se  vertit :  nam  Lavini, 
cum  ad  sollemne  sacrificium  eo  venisset,  concursu  facto 
interficitur.  Eam  rem  minus  aegre  quam  digritam  erat 
tulisse  Romulum  ferunt,  seu  ob  infidam  societatem  regni,  25 
seu  quia  baud  iniuria  caesum  credebat.  Itaque  bello 
quidem  abstinuit ;  ut  tamen  expiarentur  legatorum  iniii- 
riae  regisque  caedes,  foedus  inter  Romam  Laviniumque 
urbes  renovatum  est. 

Et   cum   his   quidem    insperata   pax   erat;    aliud   multo  30 
propius  atque  in  ipsis  prope  portis  bellum  ortum.  (  Fide- 
nates    nimis    vTcinas    prope    se    convalescere    opes    rati,  f 


20  TITi   Livi   LIBER   I.  [cap.  xv. 

priusquam  tantum  roboris  esset  quantum  futurum  appa- 
rebat,  occupant  bellum  facere.  luventute  armata  im- 
missa  vastatur  agri  quod  inter  urbem  ac  Fidenas  est. 
Inde  ad   laevam  versi,   quia  dextra  Tiberis   arcebat,  cum 

5  magna  trepidatione  agrestium  populantur;  tumultusque 
repens  ex  agrls  in  urbem  inlatus  pro  nuntio  fuit.  Ex- 
citus  Romulus — neque  enim  dilationem  pati  tam  vicinum 
bellum  poterat  —  exercitum  educit,  castra  a  Fidenis  mille 
passuum    locat.      Ibi    modico    praesidio   relicto,   egressus 

10  omnibus  copiis  partem  militum  locis  circa  densa  vir- 
gulta  obscurls  subsidere  in  insidiis  iussit ;  cum  parte 
maiore  atque  omni  equitatu  profectus)!  id  quod  quaere- 
bat,  tumultuoso  et  minaci  genere  pugnae  adequitando 
ipsis   prope   portis   hostem   excivit.      Fugae  quoque,  quae 

15  simulanda  erat,  eadem  equestris  pugna  causam  minus 
mirabilem  dedit.  Et  cum  velut  inter  pugnae  fugaeque 
consilium  trepidante  equitatu  pedes  quoque  referret  gra- 
dum,  plenis  repente  portis  effusi  hostes,  impulsa  Romana 
acie,  studio  instandi  sequendlque  trahuntur  ad  locum  insi- 

20  diarum. 

^Inde  subito  exorti  RomanI  transversam  invadunt  hos- 
tium  aciem ;  addunt  pavorem  mota  e  castris  signa  eorum, 
qui  in  praesidio  relict!  fuerant.  '  Ita  multiplici  terrore 
perculsi   Fidenates,   prius    paene    quam    Romulus    quique 

25  cum  eo  equites  erant  circumagerent  frenis  equos,  terga 
vertunt  multoque  effiisius^  quippe  vera  fuga,  qui  simu- 
lantes  paulo  ante  secuti  erant,  oppidum  repetebant.  Non 
tamen  eripuere  se  hosti :  haerens  in  tergo  Romanus  pri- 
usquam   fores    portarum    obicerentur    velut    agmine    un5 

30  inrumpit. 

XV..  Belli   Fidenatis   contagione    inritati  Veientium   an- 
imi   et   consanguinitate  —  nam    Fidenates    quoque    Etriisci 


CAP.  XVI.]  TITI   LIVI   LIBER   I.  21 

fuerunt  — et  quod  ipsa  propinquitas  loci,  si  Romana 
arma  omnibus  infesta  finitimis  essent,  stimulabat,  in  fines 
Romanos  excucurrerunt  populabundi  magis  quam  iusti 
more  belli.  Itaque  non  castrls  positis,  non  exspectato 
hostium  exercitu,  raptam  ex  agris  praedam  portantes  5 
Veios  rediere.  Romanus  contra,  postquam  hostem  in 
agris  non  invenit,  dimicationi  ultimae  instructus  inten- 
tusque  Tiberim  transit.  Quem  postquam  castra  ponere 
et  ad  urbem  accessurum  Veientes  audivere,  obviam 
egressi,  ut  potius  acie  decernerent  quam  inclusi  de  10 
tectis  moenibusque  dimicarent.  Ibi  viribus  nulla  arte 
adiiitis  tantum  veteran!  robore  exercitus  rex  Romanus 
vicit,  persecutusque  fiisos  ad  moenia  hostes  urbe  valida 
muris  ac  situ  ipso  miinita  abstinuit;  agros  rediens  va- 
stat  ulciscendl  magis  quam  praedae  studio.  Eaque  clade  15 
baud  minus  quam  adversa  pugna  subacti  Veientes  pacem 
petitum  oratores  Romam  mittunt.  Agri  parte  multatis 
in   centum   annos   indutiae   datae. 

FTlaec  ferme  Romulo  regnante  domi  militiaeque  gesta, 
quorum  nihil  absonum  fidei  divinae  orlginis  divinitatisque  20 
post  mortem  creditae  fuit,  non  animus  in  regno  avito 
recuperando,  non  condendae  urbis  consilium,  non  bello 
ac  pace  firmandae.  Ab  illo  enim  profecto  viribus  datis 
tantum  valuit,  ut  in  quadraginta  deinde  annos  tiitam 
pacem  haberet.  Multitudini  tamen  gratior  fuit  quam  25 
patribus,  longe  ante  alios  acceptissimus  militum  animis; 
trecentosque  armatos  ad  custodiam  corporis,  quos  Cele- 
res  appellavit,  non  in  bello  solum  sed  etiam  in  pace 
habuit. 

XVI.   His   immortalibus   editis   operibus   cum   ad   exer-  30 
citum    recensendum    contionem    in    campo    ad     Caprae 
Paliidem    haberet,   subito    coorta    tempestas    cum    magno 


22  TITI   LlVi   LIBER  I.  [cap.  xvii. 

fragore  tonitribusque  tarn  denso  regem  operuit  nimbo, 
ut  conspectnm  eius  contiqni  abstulerit;  nee  deinde  in 
terns  Romulus  fuit.  Romana  pubes  sedato  tandem 
pavore,   postquam   ex  tam    turbido    die    serena    et    tran- 

5  quilla  lux  rediit,  ubi  vacuam  sedem  regiam  vidit,  etsi 
satis  credebat  patribus,  qui  proximi  steterant,  sublimem 
raptum  procella,  tamen  velut  orbitatis  metii  icta  mae- 
stum  aliquamdiu  silentium  obtinuit.  Deinde,  a  paucis 
initio  facto,  deum  deo  natum,  regem   parentemque  urbis 

10  Romanae  salvere  universi  Romulum  iubent ;  pacem  pre- 
cibus  exposcunt,  u^  volens  propitius  suam  semper  so- 
spitet  progeniem^jjs  Fuisse  credo  tum  quoque  aliquos, 
qui  discerptum  regem  patrum  manibus  taciti  arguerent — 
manavit   enim   haec   quoque   sed  perobscura  fama;   illam 

15  alteram  admiratio  viri  et  pavor  praesens  nobilitavit. 

Et  consilio  etiam  iinius  hominis  addita  rei  dicitur  fides. 
Namque  Proculus  lulius,  sollicita  civitate  desiderio  regis 
et  infensa  patribus,  gravis,  ut  traditur,  quamvis  magnae 
rei    auctor    in    contionem    prodit.       "  Romulus,"    inquit, 

20  "  Quirites,  parens  urbis  huius,  prima  hodierna  luce  cael5 
repente  delapsus  se  mihi  obvium  dedit.  Cum  perfusus 
horrore  venerabundus  adstitissem,  petens  precibus,  ut 
contra  intueri  fas  esset,  'Abi,  nuntia,'  inquit,  'Romanis, 
caelestes   ita   velle,   ut   mea   Roma   caput    orbis    terrarum 

25  sit;  proinde  rem  militarem  colant,  sciantque  et  ita  poste- 
ris  tradant  nuUas  opes  humanas  armis  Romanis  resistere 
posse.'  Haec,"  inquit,  "locutus  sublimis  abiit."  Mirum 
quantum  illi  viro  nuntianti  haec  fides  fuerit,  quamque 
desiderium  Romuli  apud  plebem  exercitumque  facta  fide 

30  immortalitatis  lenitum  sit77 

>V  XVII.  Patrum  interifn  animos  certamen  regni  ac  cu- 
pido  versabat.      Necdum  ad  singulos,  quia  nemo  magno- 


CAP.  XVII.]  TITI   Livi   LIBER   I.  23 

pere   eminebat    in  novo    populo,   pervenerat;    factionibus 
inter   ordines    certabatur.      Oriundi   ab   Sabinis,   ne,   quia 
post  Tatii   mortem   ab   sua   parte   non   erat  regnatum,  in 
societate  aequa  possessionem  imperii  amitterent,  sui  cor- 
poris creari  regem  volebant ;   Roman!  veteres  peregrinum    5 
regem   aspernabantur.      In  variis   voluntatibus  regnari   ta-      • 
men  omnes  volebant,  libertatis  dulcedine  nondum  experta. 
Timor  deinde  patres   incessit,  ne   civitatem  sine  imperio, 
exercitum   sine    duce,    multarum    circa   civitatium   inritatis 
animis,  vis  aliqua  externa  adoriretur.     Et  esse  igitur  ali-   10 
quod   caput   placebat,   et   nemo   alterl   concedere   in   ani- 
mum  inducebat. 

Ita  rem  inter  se  centum  patres  decem  decuriis  factis 
singulisque  in  singulas  decurias  creatis,  qui  summae  rerum 
praeessent,  consociant.  Decem  imperitabant,  iinus  cum  15 
insignibus  imperii  et  lictoribus  erat;  quinque  dierum  spa- 
tio  finiebatur  imperium  ac  per  omnes  in  orbem  ibat; 
annuumque  intervallum  regni  fuit.  Id  ab  re,  quod  nunc 
quoque  tenet  nomen,  interregnum  appellatum. 

Fremere  deinde  plebs,  multiplicatam  servitiitem,  cen-  20 
tum  pro  lino  dominos  factos ;  nee  iiltra  nisi  regem  et  ab 
ipsis  creatum  videbantur  passiiri.  [  Cum  sensissent  ea  mo- 
veri  patres,  offerendum  iiltro  rati  quod  amissuri  erant,  ita 
gratiam  ineunt  summa  potestate  populo  permissa,  ut  non 
plus  darent  iiiris  quam  retinerentj  <  Deere verunt  enim  ut,  25 
cum  populus  regem  iussisset,  id  sic  ratum  esset,  si  patres 
auctores  fierent.  Hodie  quoque  in  legibus  magistratibus- 
que  rogandis  iisiirpatur  idem  ius,  vi  adempta :  priusquam 
populus  suffragium  ineat,  in  incertum  comitiorum  eventum 
patres  auctores  fiunt."  30 

Tum  interrex  contione  advocata  "Quod  bonum  faustum 
felixque   sit,"  inquit,  "Quirites,  regem   create:    ita  patri- 


24  TITI   LlVi   LIBER  I.  [cap.  xviii. 

bus  visum  est.  Patres  deinde,  si  dignum  qui  secundus 
ab  Romulo  numeretur  crearitis,  auctores  fient."  Adeo 
id  gratum  plebi  fuit,  ut,  ne  victi  beneficio  viderentur,  id 
modo   sciscerent    iuberentque,   ut    senatus   decerneret   qui 

5    Romae  regnaret. 

XVIII.  Inclita  iustitia  religioque  ea  tempestate  Nu- 
mae  Pompili  erat.  Curibus  Sabinis  habitabat,  consul- 
tissimus  vir,  ut  in  ilia  quisquam  esse  aetate  poterat, 
omnis    divini    atque    humani    iuris.      Auctorem    doctrinae 

10  eius,  quia  n5n  exstat  alius,  falso  Samium  Pythagoram 
edunt,  quem  Servio  Tullio  regnante  Romae  centum  am- 
plius  post  annos  in  ultima  Italiae  ora  circa  Metapontum 
Heracleamque  et  Crotona  iuvenum  aemulantium  studia 
coetus  habuisse  constat.      Ex   quibus   locis,    etsi   eiusdem 

15  aetatis  fuisset,  quae  fama  in  Sabinos,  aut  quo  linguae 
commercio  quemquam  ad  cupiditatem  discendi  excivis- 
set,  quove  praesidio  unus  per  tot  gentes  dissonas  ser- 
mone  moribusque  pervenisset?  Suopte  igitur  ingenio 
temperatum   animum    virtutibus    fuisse   opinor    magis,    in- 

20  structumque  non  tam  peregrinis  artibus  quam  disciplina 
taetrica  ac  tristi  veterum  Sabinorum,  quo  genere  nullum 
quondam   incorruptius    fuit. 

^  Audito  nomine  Numae  patres  Romani,  quamquam 
inclinari   opes   ad   Sabinos   rege    inde    sumpto   videbantur, 

25  tamen  neque  se  quisquam  nee  factionis  suae  alium  nee 
denique  patrum  aut  civium  quemquam  praeferre  illi  viro 
ausi,  ad  unum  omnes  Numae  Pompilio  regnum  deferen- 
dum  decernunt.  Accitus,  sicut  Romulus  augurato  urbe 
condenda   regnum   adeptus   est,  de  se  quoque  deos  con- 

30  suli  iussit.  Inde  ab  augure,  cui  deinde  honoris  ergo 
publicum  id  perpetuumque  sacerdotium  fuit,  deductus  in 
arcem,   in  lapide   ad   meridiem    versus   consedit.     Augur 


CAP.  XIX.]  TITI   Livi   LIBER  I.  2$ 

ad  laevam  eius  capite  velato  sedem  cepit,  dextra  manu 
baculum  sine  nodo  aduncum  tenens,  quern  lituum  ap- 
pellarunt. 

Inde  ubi  prospectu  in  urbem  agrumque  capto  deos 
precatus  regi5nes  ab  oriente  ad  occasum  determinavit,  5 
dextras  ad  meridiem  partes,  laevas  ad  septemtrionem 
esse  dixit,  signum  contra,  quoad  longissime  conspec- 
tum  oculi  ferebant,  animo  f inivit ;  tum,  lituo  in  lae- 
vam manum  translate,  dextra  in  caput  Numae  imposita 
precatus  ita  est :  "  luppiter  pater,  si  est  fas  hunc  10 
Numam  Pompilium,  cuius  ego  caput  teneo,  regem  Ro- 
mae  esse,  uti  tii  signa  nobis  certa  acclarassis  inter  eos 
fines  quos  feci."  Tum  peregit  verbis  auspicia  quae  mitti 
vellet;  quibus  missis,  declaratus  rex  Numa  de  templo 
descendit.  15 

XIX.  Qui  regno  ita  potitus  urbem  novam,  conditam 
vi  et  armis,  iiire  eam  legibusque  ac  moribus  de  integro 
condere  parat.  Quibus  cum  inter  bella  adsuescere  vide- 
ret  non  posse,  quippe  efferari  militia  animos,  mitigandum 
ferocem  populum  armorum  desuetiidine  ratus  lanum  ad  20 
infimum  Argiletum  indicem  pacis  bellique  fecit,  apertus 
ut  in  armis  esse  civitatem,  clausus  pacatos  circa  omnes 
populos  significaret.  Bis  deinde  post  Numae  regnum 
clausus  fuit,  semel  T.  Manlio  consule  post  Piinicum 
primum  perfectum  bellum,  iterum,  quod  nostrae  aetati  25 
dii  dederunt  ut  videremus,  post  bellum  Actiacum  ab 
imperatore    Caesare    Augusto    pace    terra   marique   parta. 

Clauso  eo  cum  omnium  circa  finitimorum  societate  ac 
foederibus   iiinxisset   animos,  positis  externorum   periculo- 
rum  ciiris  ne   liixuriarent  otio  animi,  quos  metus  hostium  30 
disciplinaque   militaris   continuerat,    omnium    primum   rem 
ad  multitiidinem  imperitam  et  illis  saeculis  rudei 


OP  THB 


(  JNIVERSrfl? 


26  TITI   LIVI   LIBER  I.  [cap.  xx. 

cissimam,  deorum  metum  iniciendum  ratus  est.  Qui 
cum  descendere  ad  animos  sine  aliquo  commento  mira- 
culi  non  posset,  simulat  sibi  cum  dea  Egeria  congres- 
sus   nocturnes   esse ;    eius    se    monitu,   quae    acceptissima 

5  diis  essent,  sacra  instituere,  sacerdotes  suos  cuique  de- 
orum praeficere. 

Atque  omnium  primum  ad  cursiis  lunae  in  duodecim 
menses  describit  annum ;  quem,  quia  tricenos  dies  singu- 
lis   mensibus    luna    n5n    explet,    desuntque    dies    solido 

10  anno,  qui  solstitial!  circumagitur  orbe,  intercalariis  men- 
sibus interponendis  ita  dispensavit,  ut  vicesimo  anno  ad 
metam  eandem  solis,  unde  orsi  essent,  plenis  omnium 
annorum  spatiis  dies  congruerent.  Idem  nefastos  dies 
fastosque    fecit,    quia    aliquando    nihil    cum    populo    agl 

15  utile  futurum  erat. 

XX.  Tum  sacerdotibus  creandis  animum  adiecit,  quam- 
quam  ipse  plurima  sacra  obibat,  ea  maxime  quae  nunc 
ad  Dialem  flaminem  pertinent.  Sed  quia  in  civitate  belli- 
cosa   plures   Romuli   quam   Numae   similes   reges  putabat 

20  fore,  iturosque  ipsos  ad  bella,  ne  sacra  regiae  vicis  dese- 
rerentur,  flaminem  lovi  adsiduum  sacerdotem  creavit, 
insignique  eum  veste  et  curuli  regia  sella  adornavit.  Huic 
duos  flamines  adiecit,  Marti  unum,  alterum  Quirino ;  vir- 
ginesque    Vestae    legit,    Alba    oriundum    sacerdotium    et 

25  genti   conditoris   baud   alienum.      lis,  ut   adsiduae   templi 

antistites  essent,  stipendium  de  piiblico  statuit,  virginitate 

aliisque  caerimoniis  venerabiles  ac  sanctas  fecit. 

\l  Salios  item   duodecim   Marti   Gradivo   legit,  tunicaeque 

pictae   insigne   dedit   et    super    tunicam    aeneum    pectori 

30  tegumen,  caelestiaque  arma,  quae  ancilia  appellantur, 
ferre  ac  per  urbem  ire  canentes  carmina  cum  tripudiis 
sollemnique   saltatu   iussit. 


CAP.  XXL]  TITI   Livi   LIBER  I.  2/ 

Pontificem  deinde  Numam  Marcium  Marcl  f Ilium  ex 
patribus  legit,  eique  sacra  omnia  exscrlpta  exslgnataque 
attribuit,  quibus  hostiis,  quibus  diebus,  ad  quae  templa 
sacra  fierent,  atque  unde  in  eos  siimptiis  pecunia  ero- 
garetur.  Cetera  quoque  omnia  publica  privataque  sacra  5 
pontificis  scitis  subiecit,  ut  esset  quo  consultum  plebes 
veniret,  ne  quid  divini  iuris  neglegendo  patrios  ritiis  pe- 
regrinosque  adsciscendo  turbaretur;  nee  caelestes  modo 
caerimonias  sed  iusta  quoque  funebria  placandosque 
manes  ut  idem  pontifex  edoceret,  quaeque  prodigia  ful-  10 
minibus  aliove  quo  visii  missa  susciperentur  atque  ciira- 
rentur.  Ad  ea  elicienda  ex  mentibus  dlvinis  lovi  Elicio 
aram  in  Aventino  dicavit,  deumque  consuluit  auguriis, 
quae   suscipienda   essent.  v^ 

XXI.   Ad   haec   consultanda  procurandaque  multitudine  15 
omni   a   vi   et   armis   conversa,    et   animi    aliquid    agendo 
occupati   erant,    et   deorum    adsidua    insldens    cura,   cum 
interesse    rebus    humanis    caeleste    numen    videretur,    ea 
pietate    omnium   pectora    imbuerat,    ut    fides    ac    iiis    iu- 
randum    proximo    legum    ac    poenarum    metu     civitatem  20 
regerent.     Et   cum   ipsi   se   homines   in  regis,  velut  unici 
exempli,    mores    formarent,    tum    finitimi    etiam    populi, 
qui  antea  castra,  non  urbem  positam  in  medio  ad  soUi- 
citandam   omnium   pacem   crediderant,   in    eam    verecun- 
diam  adducti  sunt,Vut  civitatem  totam  in  cultum  versam  25 
deorum   violare   ducerent   nefas.  / 

Lucus  erat,  quem  medium  ex  opaco  specii  fons  pe- 
renni  rigabat  aqua.  Quo  quia  se  persaepe  Numa  sine 
arbitris  velut  ad  congressum  deae  inferebat,  Camenis  eum 
lUcum  sacravit,  quod  earum  ibi  concilia  cum  coniuge  30 
sua  Egeria  essent.  Et  Fidel  sollemne  mstituit.  Ad  id 
sacrarium      flamines     bigis      curru     arcuato     vehi     iussit, 


28  TITl   Livi   LIBER  I.  [cap.  xxit. 

manuque  ad  digitos  usque  involuta  rem  divinam  facere, 
significantes  fidem  tutandam  sedemque  eius  etiam  in 
dexteris  sacratam  esse.  Multa  alia  sacrificia  locaque 
sacris  faciendis,  quae  Argeos  pontifices  vocant,  dedicavit. 

5  Omnium  tamen  maximum  eius  operum  fuit  tutela  per 
omne  regni  tempus  haud  minor  pacis  quam  regni. 

Ita  duo  deinceps  reges,  alius  alia  via,  ille  bello  hic 
pace,  civitatem  auxerunt.  Romulus  septem  et  triginta 
regnavit   annos,  Numa   tres   et   quadraginta.     Cum   valida 

10  tum  temperata  et  belli  et  pacis  artibus  erat  cTvitas. 

XXII.  Numae  morte  ad  interregnum  res  rediit.  Inde 
Tullum  Hostilium,  nepotem  Hostili,  ciiius  in  infima  arce 
clara  pugna  adversus  Sabinos  fuerat,  regem  populus  ius- 
sit ;   patres   auctores  facti.     Hic  non  solum  proximo  regi 

15  dissimilis   sed   ferocior   etiam   quam   Romulus   fuit.     Cum 

aetas   viresque   tum   avita   quoque   gloria    animum    stimu- 

labat.      Senescere    igitur    civitatem    otio    ratus    undique 

materiam  excitandi  belli  quaerebat. 

^     Forte    evenit,    ut    agrestes    RomanI    ex    Albano    agro, 

20  Albani  ex  Romano  praedas  in  vicem  agerent.  Impe- 
ritabat  tum  Gains  Cluilius  Albae.  Utrimque  legati  fere 
sub  idem  tempus  ad  res  repetendas  missi.  Tullus  prae- 
ceperat  suis,  ne  quid  prius  quam  mandata  agerent.  Satis 
sciebat  negaturum  Albanum ;   ita  pie  bellum  indicl  posse. 

25  Ab  Albanis  socqrdius  res  acta :  except!  hospitio  ab  Tullo 
blande  ac  benigne,  com  iter  regis  convivium  celebrant. 
Tantisper  Romani  et  res  repetiverant  priores  et  neganti 
Albano  bellum  in  tricesimum  diem  indixerant.  Haec 
renuntiant  Tullo. 

30  Tum  legatis  Tullus  dicendi  potestatem,  quid  petentes 
venerint,  facit.  lUi  omnium "  ignarl'^  primum  purgando 
terunt  tempus :    se  invitos  quicquam,  quod  minus  placeat 


CAP.  XXIII.]  TITI   Livi   LIBER  I.  ^  29 

Tullo,  dicturos,  sed  imperio  subigi;  res  repetltum  se 
venisse ;  ni  reddantur,  bellum  indicere  iussos.  Ad  haec 
Tullus  "Nuntiate,"  inquit,  "regi  vestro,  regem  Romanum 
deos  facere  testes,  uter  prius  populus  res  repetentes 
legates  aspernatus  dimiserit,  ut  in  eum  omnes  expetant  5 
huiusce   clades   belli." 

XXIII.  Haec  nuntiant  domum  Albani.  Et  bellum 
utrimque  summa  ope  parabatur,  civili  simillimum  bello, 
prope  inter  parentes  natosque,  Troianam  utramque  pro- 
lem,  cum  Lavinium  ab  Troia,  ab  Lavinio  Alba,  ab  Alba-  10 
norum  stirpe  regum  oriundi  Roman!  essent.  Eventus 
tamen  belli  minus  miserabilem  dimicationem  fecit,  quod 
nee  acie  certatum  est,  et  tectis  modo  dirutis  alterius 
urbis   duo   populi   in   unum  confiisi   sunt. 

Albani    priores    ingenti    exercitii    in    agrum    Romanum  15 
impetum    fecere.      Castra    ab    urbe    hand    pliis   quinque 
milia  passuum  locant,  fossa  circumdant  —  fossa  Cluilia  ab 
nomine    ducis    per   aliquot    saecula    appellata    est,    donee 
cum   re   nomen    quoque  vetustate   abolevit.      In   his    ca- 
stris    Cluilius    Albanus    rex    moritur;     dictatorem    Albani  20 
Mettium   Fiifetium   creant.      Interim    Tullus    ferox    prae- 
cipue    morte   regis,  magnumque    deorum   niimen,  ab   ipso 
capite     orsum,    in     omne    nomen    Albanum    expetitiirum 
poenas  ob  bellum  impium  dictitans,  nocte  praeteritis  ho- 
stium   castris   infesto   exercitii   in   agrum   Albanum  pergit.  25 
Ea   res   ab   stativis   excivit   Mettium.     Diicit   quam    prox- 
ime   ad   hostem  potest.     Inde  legatum  praemissum  niinti- 
are  Tullo  iubet,  priusquam  dimicent,  opus  esse  conloquio ; 
si  secum  congressus  sit,  satis  scire  ea  se  adlatiirum,  quae 
nihilo  minus   ad   rem  Romanam  quam  ad  Albanam  per-  30 
tineant.      Haud   aspernatus   Tullus,    tamen,    si   vana   adfe- 
rantur,  in  aciem  ediicit.     Exeunt  contra  et  Albani. 


JO  TITI   LIVI   LIBER   I.  [cap.  xxiv. 

Postquam  struct!  utrimque  stabant,  cum  paucis  proce- 
rum  in  medium  duces  procedunt.  Ibi  infit  Albanus : 
"  Iniiirias  et  non  redditas  res,  ex  foedere  quae  repetitae 
sint,  et  ego  regem  nostrum  Cluilium  causam  hiiiusce  esse 

5  belli  audisse  videor,  nee  te  dubito,  Tulle,  eadem  prae 
te  ferre.  \  Sed  si  vera  potius  quam  dictii  speciosa  dl- 
cenda  sunt,  )cupido  imperii  duos  cognatos  vicinosque 
populos  ad  arma  stimulat.  Neque,  recte  an  perperam, 
interpretor;    fuerit    ista    eius   deliberatio   qui   bellum   sus- 

10  cepit ;  me  Albani  gerendo  bello  ducem  creavere.  Illud 
te,  Tulle,  monitum  velim :  Etriisca  res  quanta  circa 
nos  teque  maxime  sit,  quo  propior  es  Tuscis,  hoc  magis 
scis.  Multum  illi  terra,  pliirimum  mari  pollent.  Memor 
esto,    iam    cum    signum    piignae    dabis,    has    duas    acies 

15  spectaculo  fore,  ut  fessos  confectosque  simul  victorem 
ac  victum  aggrediantur.  Itaque  si  nos  di  amant,  quoniam 
non  content!  Hbertate  certa  in  dubiam  imperii  servitiique 
aleam  !mus,  ineamus  aliquam  viam  qua  utr!  utris  im- 
perent,  sine  magna  clade,  sine   multo   sanguine   utriusque 

20  populi   decern!   possit." 

Haud  displicet  res  Tullo,  quamquam  cum  indole  animi 
tum   spe   victoriae   ferocior   erat.     Quaerentibus   utrimque 
ratio  initur,  cm  et  fortuna  ipsa  praebuit  materiam. 
\     XXIV.    Forte    in   duobus   tum   exercitibus   erant   trige- 

25  mini  fratres  nee  aetate  nee  viribus  dispares.  Horatios 
Curiatiosque  fuisse  satis  constat,  nee  ferme  res  antiqua 
alia  est  nobilior.  Tamen  in  re  tam  clara  nominum 
error  manet,  utrius  populi  Horatii,  utrius  Curiatii  fuerint. 
Auctores  utroque  trahunt;    plures  tamen  invenio  qui  Ro- 

30  manos  Horatios  vocent ;   hos  ut  sequar,  inclinat  animus. 
Cum  trigeminis  agunt  reges  ut  pro  sua  quisque  patria 
dimicent   ferro :    ibi   imperium   fore,  unde   victoria   fuerit. 


CAP.  XXIV.]  TITI   LiVi   LIBER   I.  3 1 

Nihil  recusatur ;  tempus  et  locus  convenit.  Priusquam 
dimicarent,  foedus  ictum  inter  Romanos  et  Albanos  est 
his  legibus,  ut,  cuius  populi  elves  eo  certamine  vicissent, 
is  alter!  populo  cum  bona  pace  imperitaret. 

Foedera  alia  aliis  legibus,  ceterum  eodem  modo  omnia  5 
flunt.  Tum  ita  factum  accepimus,  nee  ullius  vetustior 
foederis  memoria  est.  Fetialis  regem  Tullum  ita  roga- 
vit :  "  lubesne  me,  rex,  cum  patre  patrato  populi  Albani 
foedus  ferire?"  lubente  rege  '^  Sagmina,"  inquit,  "  te, 
rex,  posco."  Rex  ait  "  Puram  toUito."  Fetialis  ex  arce  10 
graminis  herbam  puram  attulit.  Postea  regem  ita  ro- 
gavit :  "  Rex,  facisne  me  in  regium  niintium  populi 
Roman!  Quir!tium,  vasa  comitesque  meos?"  Rex  re- 
spondit :  "  Quod  sine  fraude  mea  popullque  Roman! 
Quir!tium    f!at,  facio."  15 

FetiaHs  erat  M.  Valerius.  Is  patrem  patratum  Spurium 
Fusium  fecit,  verbena  caput  capillosque  tangens.  Pater 
patratus  ad  ius  iurandum  patrandum,  id  est  sanciendum 
fit  foedus,  multlsque  id  verbis,  quae  longo  effata  carmine 
non  operae  est  referre,  peragit. ;  Legibus  deinde  recitatis,  20 
'^  Aud!,"  inquit,  "  luppiter,  aud!,  pater  patrate  popul! 
Albam,  aud!  tii,  populus  Albanus :  ut  ilia  palam  prima 
postrema  ex  ill!s  tabuHs  cerave  recitata  sunt  sine  dolo 
malo,  ut!que  ea  h!c  hodie  rectissime  intellecta  sunt,  illls 
legibus  populus  Romanus  prior  non  deficiet.  S!  prior  25 
defexit  publico  consilio  dolo  malo,  tum  illo  die,  Die- 
spiter,  populum  Romanum  s!c  fer!to,  ut  ego  hunc 
porcum  h!c  hodie  feriam,  tantoque  magis  fer!to,  quanto 
magis  potes  pollesque."  Id  ubi  dixit,  porcum  saxo 
silice  percussit.  Sua  item  carmina  Alban!  suumque  ius  30 
iurandum  per  suum  dictatorem  suosque  sacerdotes 
peregerunt. 


32  TITI   LlVi   LIBER   I.  [cap.  xxv. 

XXV.  Foedere  icto  trigemini  sicut  convenerat  arma 
capiunt.  Cum  sui  utrosque  adhortarentur,  deos  patrios, 
patriam  ac  parentes,  quicquid  civium  domi,  quicquid  in 
exercitu   sit,    illorum   tunc    arma,    illorum    intueri    manus, 

5  feroces  et  suopte  ingenio  et  pleni  adhortantium  vocibus 
in  medium  inter  duas  acies  procedunt.  Consederant 
utrimque  pro  castris  duo  exercitus  perlculi  magis  prae- 
sentis  quam  curae  expertes ;  quippe  imperium  agebatur 
in  tam  paucorum  virtute  atque  fortiina  positum.     Itaque 

10  ergo   erect!   suspenslque   in    minime    gratum    spectaculum 

animos   intendunt. 
\       Datur     signum,     infestisque     armis,    velut     acies,    terni 
iuvenes   magnorum    exercituum    animos    gerentes    concur- 
runt.      Nee   his   nee  illis    periculum   suum,   publicum   im- 

15  perium  servitiumque  obversatur  animo,  futuraque  ea 
deinde  patriae  fortuna  quam  ipsi  fecissent.  Ut  primo 
statim  concursu  increpuere  arma  micantesque  fulsere 
gladil,  horror  ingens  spectantis  perstringit,  et  \  neutro  in- 
clinata   spe    torpebat   vox   spiritusque.  i   Consertis    deinde 

20  manibus,  cum  iam  non  motus  tantum  corporum  agita- 
tioque  anceps  telorum  armorumque,  sed  vulnera  qudque 
et  sanguis  spectaculo  essent,  duo  Roman!  super  ahum 
alius,  vulneratis  tribus  Albanis,  exspirantes  corruerunt. 
Ad    quorum    casum    cum    conclamasset    gaudio    Albanus 

25  exercitus,  Romanas  legiones  iam  spes  tota,  nondum  tamen 
cura  deseruerat,  exanimes  vice  unius,  quem  tres  Curiatii 
circumsteterant. 

Forte  is  integer  fuit,  ut  universis  solus  nequaquam  par, 
sic   adversus  singulos  ferox.     Ergo  ut  segregaret  pugnam 

30  eorum,  capessit  fugam,  ita  ratus  secuturos,  ut  quemque 
vulnere  adfectum  corpus  sineret.  Iam  aliquantum  spatii 
ex   eo   loco   ubi   pugnatum  est  aufiigerat,  cum  respiciens 


CAP.  XXVI.]  TITi   Livi   LIBER   I.  3-3 

videt  magnis  intervallis  sequentes,  unum  baud  procul  ab 
sese  abesse.  In  eum  magno  impetii  rediit;  et  dum 
Albanus  exercitus  inclamat  Curiatiis,  uti  opem  ferant 
fratri,  iam  Horatius  caeso  hoste  victor  secundam  pugnam 
petebat.  5 

Tunc  clamore,  qualis  ex  insperato  faventium  solet, 
Romani  adiuvant  militem  suum,  et  ille  defungi  proelio 
festlnat.  Prius  itaque  quam  alter,  qui  nee  procul  aberat, 
consequi  posset,  et  alterum  Curiatium  conficit.  lamque 
aequato  Marte  singuli  supererant,  sed  nee  spe  nee  viri-  10 
bus  pares.  Alterum  intactum  ferro  corpus  et  geminata 
victoria  ferocem  in  certamen  tertium  dabat ;  alter  fessum 
vulnere,  fessum  cursii  trahens  corpus,  victusque  fratrum 
ante  se  strage  victor!  obicitur  hosti.  Nee  illud  proelium 
fuit.  Romanus  exsultans  ^^  Duos,"  inquit,  "fratrum  Ma-  15 
nibus  dedi ;  tertium  causae  belli  hiiiusce,  ut  Romanus 
Albano  imperet,  dabo."  Male  sustinenti  arma  gladium 
superne  iugulo  defigit,  iacentem  spoliat. 

Romani  ovantes  ac  gratulantes  Horatium  accipiunt  eo 
maiore  cum  gaudio,  quod  prope  metum  res  fuerat.  Ad  20 
sepulturam  inde  suorum  nequaquam  paribus  animis  ver- 
tuntur,  quippe  imperio  alteri  aucti,  alteri  dicionis  alienae 
facti.  Sepulcra  exstant  quo  quisque  loco  cecidit,  duo 
Romana  iino  loco  propius  Albam,  tria  Albana  Romam 
versus,  sed  distantia  locis,  ut  et  pugnatum  est.  25 

XXVI.  Priusquam  inde  digrederentur,  roganti  Mettio, 
ex  foedere  icto  quid  imperaret,  imperat  Tullus,  uti  iu- 
ventutem  in  armis  habeat ;  iisiirum  se  eorum  opera,  si 
bellum  cum  Veientibus  foret.  Ita  exercitiis  inde  domos 
abducti.  ■  30 

Princeps  Horatius  ibat  trigemina  spolia  prae  se  ge- 
rens.      Cui   soror   virgo,    quae    desponsa   iini   ex   Curiatiis 


34  TITI  Livi   LIBER  1.  [cap.  xxvi. 

fuerat,  obvia  ante  portam  Capenam  fuit ;  cogni toque 
super  umeros  fratris  paludamento  sponsi,  quod  ipsa 
confecerat,  solvit  crines  et  flebiliter  nomine  sponsum 
mortuum    appellat.      Movet    feroci    iuveni    animum    com- 

5  ploratio  sororis  in  victoria  sua  tantoque  gaudio  publico. 
Stricto  itaque  gladio  simul  verbis  increpans  transfigit 
puellam.  "  Abi  hinc  cum  immature  amore  ad  spon- 
sum," inquit,  "  oblita  fratrum  mortuorum  vivlque,  oblita 
patriae.     Sic  eat  quaecumque  Romana  lugebit  hostem." 

to  Atrox  visum  id  facinus  patribus  plebique,  sed  recens 
meritum  facto  obstabat.  Tamen  raptus  in  iiis  ad  regem. 
Rex,  ne  ipse  tam  tristis  ingratique  ad  vulgus  iudicii  ac 
secundum  iudicium  supplicii  auctor  esset,  concilio  popull 
advocato,  "  Duumviros,"  inquit,  "  qui  Horatio  perduellio- 

15  nem  iudicent  secundum  legem  facio." 

Lex  horrendi  carminis  erat :  "  Duumviri  perduellionem 
iudicent.  SI  a  duumvirls  provocarit,  provocatione  certato. 
Si  vincent,  caput  obnubito,  inf ellci  arbori  reste  suspendito, 
verberato  vel  intra  pomerium  vel  extra  pomerium."     Hac 

20  lege  duumviri  creati,  qui  se  absolvere  non  rebantur  ea 
lege  ne  innoxium  quidem  posse,  cum  condemnassent,  tum 
alter  ex  iis  "  Publi  Horati,  tibi  perduellionem  iiidico " 
inquit.  "  I,  lictor,  conliga  manus."  Accesserat  lictor 
iniciebatque     laqueum.      Tum     Horatius     auctore     TuUo, 

25  clemente  legis  interprete,  "  Provoco "  inquit.  Ita  provo- 
catione certatum  ad  populum  est. 

Moti  homines  sunt  in  eo  iudicio  maxime  Publio  Ho- 
ratio patre  proclamante,  se  filiam  iure  caesam  iudicari, 
ni   ita   esset,  patrio  iure  in  filium  animadversiirum  fuisse. 

30  Orabat  deinde  ne  se,  quem  paulo  ante  cum  egregia 
stirpe  conspexissent,  orbum  liberis  facerent.  Inter  haec 
senex  iuvenem  amplexus,  spolia  Curiatiorum  fixa  eo  loco 


CAP.  XXVII.]  TITI   LIVl   LIBER   I.  jj 

qui  nunc  Pila  Horatia  appellatur  ostentans,  "  Huncine," 
aiebat,  "quern  modo  decoratum  ovantemque  victoria  in- 
cedentem  vidistis,  Quirites,  eum  sub  furca  vinctum  inter 
verbera  et  cruciatus  videre  potestis,  quod  vix  Albanorum 
oculi  tarn  deforme  spectaculum  ferre  possent?  I,  lictor,  5 
conliga  manus  quae  paulo  ante  armatae  imperium  populo 
Romano  pepererunt.  I,  caput  obnube  liberatoris  urbis 
huius ;  arbore  inf  elicT  suspende ;  verbera  vel  intra  pome- 
rium,  modo  inter  ilia  plla  et  spolia  hostium,  vel  extra 
pomerium,  modo  inter  sepulcra  Curiatiorum.  Quo  enim  10 
ducere  hunc  iuvenem  potestis,  ubi  non  sua  decora  eum 
a  tanta  foeditate  supplicii  vindicent?" 

Non  tulit  populus  nee  patris  lacrimas  nee  ipsius  parem 
in  omni  periculo  animum ;  absolveruntque  admlratione 
magis  virtutis  quam  iiire  causae.  Itaque,  ut  caedes  mani-  15 
festa  aliquo  tamen  piaculo  lueretur,  imperatum  patrl  ut 
filium  expiaret  pecunia  publica.  Is  quibusdam  piacu- 
laribus  sacrificiis  factis,  quae  deinde  genti  Horatiae  tra- 
dita  sunt,  transmisso  per  viam  tigillo,  capite  adoperto 
velut  sub  iugum  misit  iuvenem.  Id  hodie  quoque  pu-  20 
blice  semper  refectum  manet ;  sororium  tigillum  vocant. 
Horatiae  sepulcrum,  quo  loco  corruerat  icta,  constriictum 
est  saxo  quadrato. 

XXVII.  Nee  diii  pax  Albana  mansit.  Invidia  vulgl, 
quod  tribus  militibus  for  tuna  piiblica  commlssa  fuerit,  25 
vanum  ingenium  dictatoris  corrupit,  et,  quoniam  recta 
consilia  haud  bene  evenerant,  pravis  reconciliare  popu- 
larium  animos  coepit.  Igitur  ut  prius  in  bello  pacem, 
sic  in  pace  bellum  quaerens,  quia  suae  civitati  animo- 
rum  plus  quam  virium  cernebat  esse,  ad  bellum  palam  30 
atque  ex  edicto  gerundum  alios  concitat  populos,  suis 
per   speciem   societatis   proditionem   reservat.      Fidenates, 


36  TITI   Livi   LIBER  I.  [cap.  xxvii. 

col5nia  Romana,  Veientibus  sociis  consilil  adsumptis, 
pacto  transitionis  Albanorum  ad  bellum  atque  arma 
incitantur. 

Cum    Fidenae    aperte    descissent,    TuUus,    Mettio    ex- 

5  ercituque  eius  ab  Alba  accito,  contra  hostes  ducit.  Ubi 
Anienem  transiit,  ad  confluentis  conlocat  castra.  Inter 
eum  locum  et  Fidenas  Veientium  exercitus  Tiberim 
transierat.  Hi  in  acie  prope  flumen  tenuere  dextrum 
cornu,   in   sinistro    Fidenates    propius    montes    consistunt. 

lo  1  ullus  adversus   Veientem   hostem   derigit   suos ;   Albanos , 
contra   legionem  Fidenatium   conlocat.     Albano   non  plus 
animi   erat   quam   fidel.      Nee    manere    ergo    nee   transire 
aperte  ausus  sensim  ad  montes  succedit.     Inde,  ubi  satis 
subisse   sese    ratus    est,    erigit    totam    aciem,    fluctuansque 

15  animo,  ut  tereret  tempus,  ordines  explicat.  Consilium 
erat,  qua  fortuna  rem  daret,  ea  inclinare  vires.  Miraculo 
primo  esse  Romanis  qui  proximi  steterant,  ut  niidari 
latera  sua  sociorum  digressu  senserunt;  inde  eques 
citato   equo   nuntiat   regi,  abire    Albanos. 

20  Tullus  in  re  trepida  duodecim  vovit  Salios  fanaque 
Pallor!  ac  Pavorl.  Equitem  clara  increpans  voce,  ut 
hostes  exaudirent,  redire  in  proelium  iubet,  nihil  trepi- 
datione  opus  esse ;  suo  iussii  circumduci  Albanum  ex- 
ercitum,    ut    Fidenatium    nuda    terga    invadant.       Idem 

25  imperat  ut   hastas   equites   erigerent.     Id  factum   magnae 

parti   peditum   Romanorum   conspectum    abeuntis    Albani 

exercitus    intersaepsit ;    qui    viderant,    id    quod    ab    rege 

auditum    erat   rati,    eo   acrius    pugnant. 

V       Terror    ad    hostes    transit ;    et    audiverant    clara    voce 

30  dictum,  et  magna  pars  Fidenatium,  ut  qui  coloni  additi 
Romanis  essent,  Latine  sciebant.  Itaque,  ne  subito  ex 
coUibus   decursii   Albanorum   intercluderentur    ab    oppido, 


tJBsm 

CAP.  XXVIII.]  TITI   Livi   LIBER   I.  ^ 

terga  vertunt.  Instat  Tullus  fusoque  Fidenatium  cornu 
in  Veientem  alieno  pavore  perculsurn  ferocior  redit.  Nee 
illi  tulere  impetum,  sed  ab  effusa  fuga  flumen  obiectum 
ab  tergo  arcebat.  Quo  postquam  fuga  inclinavit,  alii 
arma  foede  iactantes  in  aquam  caeci  ruebant,  alii,  dum  5 
cunctantur  in  ripls,  inter  fugae  pugnaeque  consilium 
oppress!.     Non   alia   ante    Romana    pugna   atrocior   fuit. 

XXVIII.  Turn  Albanus  exercitus,  spectator  certami- 
nis,  deductus  in  campos.  Mettius  Tullo  devictos  hostes 
gratulatur;  contra  Tullus  Mettium  benigne  adloquitur.  10 
Quod  bene  vertat,  castra  Albanos  Romanis  castris  iun- 
gere  iubet,  sacrificium  lustrale  in  diem  posterum  parat. 
Ubi  inluxit,  paratis  omnibus,  ut  adsolet,  vocari  ad  con- 
tionem  utrumque  exercitum  iubet.  Praecones,  ab  ex- 
treme orsT,  primos  excivere  Albanos.  Hi  novitate  etiam  15 
rei  moti,  ut  regem  Romanum  contionantem  audirent, 
proximi  constitere.  Ex  composito  armata  circumdatur 
Romana  legio ;  centurionibus  datum  negotium  erat  ut 
sine   mora   imperia   exsequerentur. 

Tum   ita  Tullus  infit :   "  Romani,  si  umquam  ante  alias  20 
ullo   in   bello   fuit   quod  primum  dis  immortalibus  gratias 
ageretis,    deinde    vestrae    ipsorum    virtuti,    hesternum    id 
proelium    fuit.       Dimicatum    est    enim    non    magis    cum 
hostibus   quam,    quae    dimicatio    maior   atque    perlculosior 
est,  cum  proditione   ac    perfidia  sociorum.     Nam,  ne  vos  25 
falsa  opinio  teneat,  iniiissii  meo  Albani  subiere  ad  montes, 
nee    imperium    illud    meum,    sed    consilium     et    imperii 
simulatio  fuit,  ut  nee  vobis,  ignorantibus  deseri  vos,  aver- 
teretur   a   certamine    animus,   et   hostibus  circumveniri   se 
ab  tergo  ratis  terror  ac   fuga   iniceretur.     Nee    ea   culpa,  30 
quam  arguo,  omnium  Albanorum  est :    ducem  secuti  sunt, 
ut   et   vos,   SI   quo    ego    inde    agmen   declinare   voluissem, 


38  TITI   LIVI   LIBER   I.  [cap.  xxix. 

fecissetis.  Mettius  ille  est  ductor  itineris  huius,  Mettius 
idem  huius  machinator  belli,  Mettius  foederis  Romani 
Albanique  ruptor.  Audeat  deinde  talia  alius,  nisi  in  hunc 
insigne  iam  documentum  mortalibus  dedero." 

5  Centuriones  armati  Mettium  circumsistunt.  Rex  cetera 
ut  orsus  erat  peragit :  **  Quod  bonum  faustum  f  elixque 
sit  populo  Romano  ac  mihi  vobisque,  Albani,  populum 
omnem  Albanum  Romam  traducere  in  animo  est,  civi- 
tatem  dare  plebi,  primores  in  patres  legere,  unam  urbem, 

10  unam  rem  piiblicam  facere.  Ut  ex  iino  quondam  in  duos 
populos  divisa  Albana  res  est,  sic  nunc  in  unum  redeat." 
Ad  haec  Albana  pubes  inermis  ab  armatis  saepta,  in 
variis  voluntatibus  commiini  tamen  metii  cogente,  silen- 
tium    tenet.      Tum    Tullus    *' Metti    Fufeti,"    inquit,    "si 

15  ipse  discere  posses  fidem  ac  foedera  servare,  vivo  tibi 
ea  disciplina  a  me  adhibita  esset;  nunc,  quoniam  tuum 
insanabile  ingenium  est,  at  tu  tuo  supplicio  doce  hu- 
manum  genus  ea  sancta  credere,  quae  a  te  violata  sunt. 
Ut   igitur  paulo   ante   animum   inter    Fidenatem    Roman- 

20  amque  rem  ancipitem  gessisti,  ita  iam  corpus  passim 
distrahendum   dabis." 

Exinde    duabus    admotis    quadrigis,    in    currus    earum  • 
distentum   inligat   Mettium,  deinde   in  diversum  iter  equi 
concitati   lacerum   in   utroque  currii   corpus,  qua   inhaese- 

25  rant  vinculis  membra,  portantes.  Avertere  omnes  ab 
tanta  foeditate  spectaculi  oculos.  Primum  ultimumque 
illud  supplicium  apud  Romanos  exempli  parum  memoris 
legum  hiimanarum  fuit.  In  aliis  gloriari  licet  niilli 
gentium   mitiores   placuisse   poenas. 

3oV~  XXIX.  Inter  haec  iam  praemissi  Albam  erant  equites, 
qui  multitiidinem  tradiicerent  Romam.  Legiones  deinde 
ductae   ad   diruendam   urbem.      Quae   ubi   intravere   por- 


CAP.  XXX.]  TITi   LlVi    LIBER   I.  ^g 

tas,  non  quidem  fuit  tumultus  ille  nee  pavor,  qualis 
captarum  esse  urbium  solet,  cum  effractis  portis  stratisve 
ariete  muris  aut  arce  vi  capta  clamor  hostilis  et  cursus 
per  urbem  armatorum  omnia  ferro  flammaque  miscet ; 
sed  silentium  triste  ac  tacita  maestitia  ita  deflxit  om-  5 
nium  animos,  ut  prae  metu  obllti  quid  relinquerent,  quid 
secum  ferrent,  deficiente  consilio  rogitantesque  alii  alios, 
nunc  in  liminibus  starent,  nunc  errabundi  domos  suas, 
iiltimum  illud  visuri,  pervagarentur. 

Ut  vero  iam  equitum  clamor  exire  iubentium  instabat,  10 
iam  fragor  tectorum  quae  diruebantur  iiltimis  urbis  parti- 
bus  audiebatur,  pulvisque  ex  distantibus  locis  ortus  velut 
niibe  inducta  omnia  impleverat,  raptim  quibus  quisque 
poterat  elatis,  cum  larem  ac  penates  tectaque,  in  quibus 
natus  quisque  educatusque  esset,  relinquentes  exirent,  iam  15 
continens  agmen  migrantium  impleverat  vias.  Et  con- 
spectus aliorum  mutua  miseratione  integrabat  lacrimas ; 
vocesque  etiam  miserabiles  exaudiebantur,  mulierum  prae- 
cipue,  cum  obsessa  ab  armatis  templa  augusta  praeterirent 
ac  velut  captos  relinquerent  deos.  20 

Egressis  urbe  Albanls  Romanus  passim  piiblica  pri- 
vataque  omnia  tecta  adaequat  solo,  unaque  hora  qua- 
dringentorum  annorum  opus,  quibus  Alba  steterat,  excidio 
ac  ruinis  dedit;  templis  tamen  deiim  —  ita  enim  edictum 
ab  rege  fuerat  —  temperatum  est.  25 

XXX.  Roma  interim  crescit  Albae  ruinis ;  duplicatur 
civium  numerus ;  Caelius  additur  urbi  mons,  et  quo 
frequentius  habitaretur,  eam  sedem  Tullus  regiae  capit, 
ibique  deinde  habitavit.  Principes  Albanorum  in  patres, 
ut  ea  quoque  pars  rei  publicae  cresceret,  legit  —  lulios,  30 
Servilios,  Quinctios,  Geganios,  Curiatios,  Cloelios  —  tem- 
plumque  ordini  ab   se   aucto   ciiriam  fecit,  quae  Hostilia 


40  tit!   LlVi   LIBER   I.  [cap.  xxxi. 

usque  ad  patrum  nostrorum  aetatem  appellata  est.  Et 
ut  omnium  ordinum  viribus  aliquid  ex  novo  populo 
adiceretur,  equitum  decem  turmas  ex  Albanls  legit,  le- 
giones   et   veteres   eodem   supplemento  explevit   et   novas 

5    scripsit. 

Hac  fidiicia  virium  Tullus  Sabinis  bellum  indicit,  genti 
ea  tempestate  secundum  Etruscos  opulentissimae  viris 
armisque.  Utrimque  iniuriae  factae  ac  res  nequTquam 
erant  repetitae  :   Tullus  ad  Feroniae  f  anum  mercatii   fre- 

10  quenti  negotiatores  Romanos  comprehensos  querebatur; 
Sabinl  suos  prius  in  lucum  confugisse  ac  Romae  reten- 
tos.     Hae  causae  belli  ferebantur. 

Sabini,  baud  parum  memores  et  suarum  virium  partem 
Romae  ab  Tatio  locatam  et  Romanam  rem  niiper  etiam 

15  adiectione  populi  Albanl  auctam,  circumspicere  et  ipsi 
externa  auxilia.  Etruria  erat  vicina,  proximi  Etruscorum 
Veientes.  Inde  ob  residuas  bellorum  iras  maxime  soUici- 
tatis  ad  defectionem  animis  voluntaries  traxere,  et  apud 
vagos    quosdam    ex    inopi    plebe    etiam    merces    valuit ; 

20  publico  auxilio  nullo  adiuti  sunt,  valuitque  apud  Veientes 
—  nam  de  ceteris  minus  mirum  est  —  pacta  cum  Romulo 
indiitiarum  fides. 

Cum  bellum  utrimque  summa  ope  pararent,  vertlque  in 
e5  res  videretur,  utri   prius    arma  inferrent,   occupat  Tul- 

25  lus  in  agrum  Sabinum  transire.  Piigna  atrox  ad  Silvam 
Malitiosam  fuit,  ubi  et  peditum  quidem  robore,  ceterum 
equitatii  aucto  nuper  plurimum  Rc3mana  acies  valuit. 
Ab  equitibus  repente  invectis  turbati  ordines  sunt  Sabi- 
norum ;    nee   pugna    deinde    illls    constare    nee    fuga   ex- 

30  plicari  sine   magna  caede   potuit. 

XXXI.  Devictis  Sabinis  cum  in  magna  gloria  magnls- 
que    opibus    regnum    Tulli    ac    tota    res    Romana    esset. 


CAP.  XXXI.]  TITi   LiVI   LIBER   I.  4I 

nuntiatum   regi   patribusque    est   in    monte   Albano   lapidi- 
bus  pluvisse.      Quod  cum   credl  vix  posset,  missis   ad   id 
visendum  prodigium  in  conspectu,  hand  aliter,  quam  cum 
grandifiem  venti  glomeratam  in  terras  agunt,   crebri  ceci- 
dere   caelo   lapides.     Visi   etiam    audire  vocem   ingentem    5 
ex  summl  cacuminis  luco,  ut  patrio  ritu  sacra  Albani  fa- 
cerent,  quae,  velut  diis  quoque   simul  cum  patria  rellctis, 
oblivioni  dederant,   et   aut  Romana  sacra  susceperant  aut      " 
fortunae,    ut   fit,    obirati   cultum   rellquerant    deiim.      Ro- 
manls  quoque  ab  eodem  prodigio  novendiale  sacrum  pu-  10 
blice  susceptum  est,  seu  voce  caelesti   ex  Albano   monte 
missa  —  nam   id    quoque    traditur  —  seu    haruspicum    mo- 
nitu ;    mansit  certe  sollemne,   ut,   quandoque  idem  prodi- 
gium niintiaretur,  feriae  per  novem  dies  agerentur.,<? 

Hand   ita  multo  post  pestilentia  laboratum  est/    Unde  15 
cum   pigritia    militandi    oreretur,    nulla    tamen    ab    armis 
quies  dabatur  a  bellicoso   rege,  salubriora  etiam  credente 
militiae   quam   domi   iuvenum    corpora    esse,   donee    ipse 
quoque    longinquo    morbo    est    implicitus.       Tunc    adeo 
fracti   simul   cum    corpore    sunt    spiritiis    illl    feroces,    ut,  20 
qui    nihil    ante    ratus    esset    minus    regium    quam    sacris 
dedere   animum,  j  repente    omnibus    magnis   parvisque    su- 
perstitionibus  obnoxius  degeret,  religionibusque  etiam  po- 
pulum  impleret.     Vulgo  iam  homines,  eum  statum  rerum 
qui     sub     Numa     rege    fuerat    requirentes,    ilnam    opem  25 
aegrls   corporibus   relictam,    si   pax   veniaque   ab   diis    im- 
petrata   esset,  credebant. 

Ipsum  regem  tradunt  volventem  commentaries  Numae, 
cum   ibi  quaedam  occulta  soUemnia  sacrificia  lovi   Elicio 
facta  invenisset,  operatum  iis  sacris  se  abdidisse ;  sed  non  30 
rite  initum  aut  ciiratum  id  sacrum  esse,  nee  solum  nullam 
ei  oblatam  caelestium  specie m,  sed  ira  lovis  sollicitati  prava 


42  TITI   Livi   LIBER  I.  [cap.  xxxii. 

religione   fulmine   ictum   cum   domo  conflagrasse.     Tullus 
magna  gloria  belli  regnavit  annos  duos  et  triginta. 

XXXII.  Mortuo  Tullo  res,  ut  institutum  iam  inde  ab 
initio  erat,  ad  patres  redierat,  hique  interregem  nomina- 

5  verant.  Quo  comitia  habente  Ancum  Marcium  regem 
populus  creavit ;    patres  fuere  auctores. 

Numae  Pompili  regis  nepos  filia  ortus  Ancus  Marcius 
erat.  Qui  ut  regnare  coepit,  et  avitae  gloriae  memor,  et 
quia   proximum   regnum,  cetera   egregium,  ab   una  parte 

10  haud  satis  prosperum  fuerat  aut  neglectis  religionibus 
aut  prave  cultis,  longe  antiquissimum  ratus  sacra  publica 
ut  a  Numa  instituta  erant  facere,  omnia  ea  ex  com- 
mentariis  regis  pontificem  in  album  relata  proponere  in 
piiblico  iubet. 

15  Inde  et  civibus  otii  cupidis  et  finitimis  civitatibus  facta 
spes  in  avi  mores  atque  instituta  regem  abiturum.  Igitur 
Latini,  cum  quibus  Tullo  regnante  ictum  foedus  erat, 
sustulerant  animos ;  et  cum  incursionem  in  agrum 
Romanum    fecissent,   repetentibus    res    Romanis    superbe 

20  responsum  reddunt,  desidem  Romanum  regem  inter 
sacella   et   aras   acturum   esse   regnum   rati. 

Medium  erat  in  Anco  ingenium,  et  Numae  et  Romuli 
memor;  et  praeterquam  quod  avi  regno  magis  neces- 
sariam   fuisse   pacem   credebat   cum   in   novo   tum    feroci 

25  populo,  etiam  quod  illi  contigisset  otium,  sine  iniuria 
id  se  haud  facile  habiturum :  temptari  patientiam  et 
temptatam  contemni,  temporaque  esse  Tullo  regi  aptiora 
quam  Numae.  Ut  tamen,  quoniam  Numa  in  pace 
religiones    instituisset,    a     se    bellicae    caerimoniae    pro- 

30  derentur,  nee  gererentur  solum  sed  etiam  indicerentur 
bella  aliquo  ritii,  iiis  ab  antiqua  gente  Aequiculis,  quod 
nunc  fetiales  habent,  descripsit,  quo  res  repetuntur. 


CAP.  XXXII.]  TITi   Livi    LIBER   I.  ^j 

Legatus  ubi  ad  fines  eorum  venit,  unde  res  repetun- 
tur,  capita  velato  filo  —  lanae  velamen  est  —  "  Audi, 
luppiter,"  inquit,  "  audite,  fines  "  —  cuiuscumque  gentis 
sunt,  nominat  —  "  audiat  fas  !  Ego  sum  publicus  nuntius 
popull  RomanI;  iuste  pieque  legatus  venio,  verblsque  5 
meis  fides  sit."Y  Peragit  inde  postulata.  Inde  lovem 
testem  facit :  "  Si  ego  iniiiste  impieque  illos  homines 
illasque  res  dedier  mihi  exposco,  tum  patriae  compotem 
me  numquam  siris  esse.":/'"Haec  cum  fines  suprascandit, 
haec  quicumque  ei  primus  vir  obvius  fuerit,  haec  portam  10 
ingrediens,  haec  forum  ingressus  paucis  verbis  carminis 
concipiendique  iiiris  iurandi  miitatis  peragit. 

Si  non  deduntur  quos  exposcit,  diebus  tribus  et  triginta 
—  tot  enim  soUemnes  sunt  —  peractis,  bellum  ita  indicit : 
"  Audi,  luppiter,  et  tu,  lane  Quirine,  diique  omnes  15 
caelestes,  vosque  terrestres,  vosque  inferni,  audite  !  Ego 
vos  testor,  populum  ilium "  —  quicumque  est,  nominat 
— "  iniiistum  esse,  neque  ius  persolvere.  Sed  de  istis 
rebus  in  patria  *  maiores  natii  consulemus,  quo  pacto  iiis 
nostrum  adipiscamur."  Tum  niintius  Romam  ad  con-  20 
sulendum  redit.  Confestim  rex  his  ferme  verbis  patres 
consulebat :  "  Quarum  rerum  litium  causarum  condixit 
pater  patratus  populi  Romani  Quiritium  patri  patrato 
Priscorum  Latinorum  hominibusque  Priscis  Latinis,  quas 
res  nee  dederunt  nee  solverunt  nee  fecerunt,  quas  res  25 
dari  solvi  fieri  oportuit,  die,"  inquit  ei  quem  primum 
sententiam  rogabat,  "quid  censes?"  Tum  ille :  "  Puro 
pioque  duello  quaerendas  censeo,  itaque  consentio  con- 
sciscoque." 

Inde    ordine    alii    rogabantur,    quandoque    pars    maior  30 
eorum    qui   aderant    in    eandem    sententiam   ibat,   bellum 
erat  consensum.     Fieri  solitum,  ut  f  etialis  hastam  ferratam 


44  TITI   LIVI   LIBER  I.  [cap.  xxxiii. 

aut  sanguineam  praeustam  ad  fines  eorum  ferret,  et 
non  minus  tribiis  puberibus  praesentibus,  diceret :  "  Quod 
populi  Priscorum  Latlnorum  hominesque  PriscT  Latini 
ad  versus  populum   Romanum   Quiritium  fecerunt  delique- 

5  runt,  quod  populus  Romanus  Quiritium  bellum  cum 
Priscis  Latlnls  iussit  esse,  senatusque  populi  Roman! 
Quiritium  censuit  consensit  conscivit  ut  bellum  cum 
Priscis  Latinis  fieret,  ob  eam  rem  ego  populusque  Ro- 
manus populis  Priscorum   Latinorum  hominibusque  Priscis 

10  Latinis  bellum  indico  facioque."  Id  ubi  dixisset,  hastam 
in  fines  eorum  emittebat.  Hoc  tum  modo  ab  Latinis 
repetitae  res  ac  bellum  indictum,  moremque  eum  poster! 
acceperunt. 

XXXIIL    Ancus,    demandata   cura   sacrorum    flaminibus 

15  sacerdotibusque  aliis,  exercitH  novo  conscrlpto,  profectus 
Politorium,  urbem  Latlnorum,  vl  cepit,  seciitusque  morem 
regum  priorum,  qui  rem  Romanam  auxerant  hostibus  in 
civitatem  accipiendis,  multitudinem  omnem  Romam  tra- 
dUxit.     Et  cum  circa  Palatium,  sedem  veterum  Romano- 

20  rum,  Sablni  Capitolium  atque  arcem,  Caelium  montem 
Albanl  implessent,  Aventlnum  novae  multitHdinl  datum. 
AdditI  eodem  baud  ita  multo  post  Tellenis  Ficanaque 
captis  novi  elves. 

Politorium   inde   rursus   bello   repetltum,   quod   vacuum 

25  occupaverant  PrIscI  Latini;  eaque  causa  diruendae  urbis 
eius  fuit  Romanis,  ne  hostium  semper  receptaculum  esset. 
Postremo  omni  bello  Latino  Medulliam  compulse,  ali- 
quamdiu  ibi  Marte  incerto  varia  victoria  pilgnatum  est ; 
nam   et  urbs   tnta  mSnitionibus   praesidioque  firmata  va- 

30  lido  erat,  et  castris  in  aperto  positis  aliquotiens  exerci- 
tus  Latinus  comminus  cum  Romanis  signa  contulerat.  Ad 
ultimum  omnibus  copiis  conisus  Ancus  acie  primum  vin- 


CAP.  XXXIV.]  TITi   Livi   LIBER  I.  45 

cit,  inde  ingenti  praeda  potens  Romam  redit,  turn  quoque 
multls  mllibus  Latinorum  in  civitatem  acceptis,  quibus, 
ut  iungeretur  Palatio  Aventlnum,  ad  Murciae  datae  sedes. 

laniculum  quoque  adiectum,  non  inopia  loci,  sed  ne 
quando  ea  arx  hostium  esset.  Id  non  muro  solum,  5 
sed  etiam  ob  commoditatem  itineris  ponte  sublicio, 
turn  primum  in  Tiberim  facto,  coniungi  urbi  placuit. 
Quiritium  quoque  fossa,  baud  parvum  munimentum  a 
planioribus  aditu  locis.  And  regis  opus  est.  Ingenti  in- 
cremento  rebus  auctis,  cum  in  tanta  multitudine  homi-  10 
num,  discrimine  recte  an  perperam  facti  confuso,  facinora 
clandestina  fierent,  career  ad  terrorem  increscentis  au- 
daciae  media  urbe  imminens  foro  aedificatur. 

Nee    urbs    tantum    hoc    rege    crevit    sed    etiam    ager 
finesque  :   silva  Mesia  Veientibus  adempta  usque  ad  mare   15 
imperium  prolatum,  et  in  ore  Tiberis  Ostia  urbs  condita, 
salinae  circa  factae ;   egregieque   rebus   bello   gestis   aedis 
lovis  Feretril  amplificata. 
\p^"  XXXIV.   Anco   regnante  Lucumo,  vir  impiger  ac   divi- 
tiis  potens,  Romam  commigravit  cupldine  maxime  ac  spe  20 
magni    honoris,    ciiius    adiplscendl    Tarquinils  —  nam    ibi 
quoque  peregrlna  stirpe  oriundus  erat  —  facultas  non  fu- 
erat.      Demarati    Corinthii    filius    erat,   qui   ob   seditiones 
domo    profugus    cum    Tarquinils   forte   consedisset,   uxore 
ibi  ducta  duos  filios  genuit.     Nomina  his  Lucumo  atque  25 
Arriins   fuerunt.      Lucumo    superfuit    patri    bonorum    om- 
nium   heres ;    Arriins    prior    quam    pater    moritur    uxore 
gravida   relicta. 

Nee   diu   manet   superstes   filio  pater;   qui   cum,  Igno- 
rans  nurum  ventrem  ferre,  immemor  in  testando  nepotis  30 
decessisset,   puero    post    avi    mortem    in    nullam    sortem 
bonorum   nato   ab  inopia  Egerio  inditum  nomen.     Lucu- 


46  TITI   Livi   LIBER   I.  [cap.  xxxiv. 

moni  contra  omnium  heredi  bonorum  cum  divitiae  iam 
animos  facerent,  auxit  ducta  in  matrimonium  Tanaquil, 
summo  loco  nata,  et  quae  baud  facile  ils  in  quibus  nata 
erat,  humiliora   sineret  ea   quo   inniipsisset.     Spernentibus 

5  Etruscis  Lucumonem,  exsule  advena  ortum,  ferre  indigni- 
tatem  non  potuit,  oblitaque  ingenitae  erga  patriam  cari- 
tatis,  dummodo  virum  honora^um  videret,  consilium 
migrandl  ab  Tarquiniis  cepit.  Roma  est  ad  id  potissi- 
mum   visa :    in   novo   populo,  ubi   omnis   repeptina   atque 

lo  ex  virtute  nobilitas  sit,  futurum  locum  forti  ac  strenuo 
viro ;  regnasse  Tatium  Sabinum,  arcessitum  in  regnum 
Numam  a  Curibus,  et  Ancum  Sablna  matre  prtum  no- 
bilemque  una  imagine  Numae  esse.  Facile  persuadet  ut 
cupido  honorum,  et  cul  Tarquinil  materna  tantum  patria 

15  esset 

Sublatis  itaque  rebus  amigrant  Romam.  Ad  lani- 
culum  forte  ventum  erat.  Ibi  el  carpento  sedenti  cum 
uxore  aquila  suspensis  demisso  leniter  alls  pilleum  aufert, 
superque  carpentum  cum  magno  clangore  volitans  rursus, 

20  velut  ministerio  divinitus  missa,  capiti  apte  reponit ;  inde 
sublimis  abit.  Accepisse  id  augurium  laeta  dicitur  Ta- 
naquil, perita,  ut  vulgo  EtruscI,  caelestium  prodigiorum 
mulier.  Excelsa  et  alta  sperare  complexa  virum  iubet : 
earn  alitem,  ea  regione  caell  et  eius  del  nuntiam  venisse, 

25  circa  summum  culmen  hominis  auspicium  fecisse,  levasse 
humano  superpositum  capiti  decus,  ut  divinitus  eldem 
redderet. 

Has  spes  cogitationesque  secum  portantes  urbem  in- 
gress!   sunt,   domicilioque    ibi    comparato    L.   Tarquinium 

30  Priscum  edidere  nomen.  Romanis  conspicuum  eum  no- 
vitas  divitiaeque  faciebant,  et  ipse  fortunam  benigno 
adloquio,   comitate    invitandi,   beneficiisque    quos    poterat 


CAP.  XXXV.]  TITI   Livi   LIBER  I.  47 

sibi  conciliando  adiuvabat,  donee  in  regiam  quoque  de 
eo  f ama  perlata  est.  Notitiamque  earn  brevi  apud 
regem  liberaliter  dextreque  obeundo  ofificia  in  familiaris 
amicitiae  adduxerat  iura,/ut  publicis  pariter  ac  privatis 
consiliis  bello  domique  interesset,  et  per  omnia  expertus  5 
postremo  tiitor  etiam  liberls  regis  testamento  institueretur. 

XXXV.     Regnavit    Ancus    annos    quattuor    et    viginti, 
cuilibet    superiorum    regum    belli   pacisque    et    artibus    et 
gloria  par.     lam  filii  prope  piiberem  aetatem  erant.     Eo 
magis  Tarquinius   instare,  ut   quam    primum  comitia   regi  10 
creando   fierent ;    quibus   indictis  sub   tempus   pueros   ve-  -^^^-"^^ 
natum^  ablegavit. 

/    Isque  primus  et  petisse  ambitiose  regnum  et  orationem 
dicitur  habuisse   ad   conciliandos   plebis  animos  composi- 
tam  :   se  non  rem  novam  petere,  quippe  qui  non  primus,   15 
quod    quisquam    indignarl    mirarlve    posset,    sed    tertius 
Romae   peregrlnus   regnum   adfectet ;    et  Tatium  non   ex 
peregrino   solum   sed   etiam    ex    hoste    regem    factum,   et 
Numam   Ignarum    urbis    non    petentem    in    regnum    iiltro 
accitum ;    se,    ex    quo    sui    potens    fuerit,    Romam    cum  20 
coniuge  ac  f  ortunis  omnibus  commigrasse ;  maiorem  par-  ^^      " 
tem   aetatis   eius   qua   civilibus   officiis  fungantur   homines 
Romae    se    quam    in    vetere    patria  vixisse ;    domi    mili- 
tiaeque   sub   haud   paenitendo   magistro,  ipso  Anco   rege, 
Romana  se   iura,   Romanos   ritus   didicisse ;    obsequio   et  25 
observantia  in  regem  cum  omnibus,  benignitate  erga  alios 
cum   rege   ipso   certasse.     Haec   eum   haud   falsa   memo- 
rantem  ingenti  consensii  populus  Romanus  regnare  iussit. 

Ergo  virum  cetera  egregium  seciita,  quam  in   petendo 
habuerat,  etiam  regnantem  ambitio   est ;    nee  minus   regni  30 
sui  firmandi  quam  augendae  rei  publicae   memor  centum 
in   patres   legit,    qui   deinde    minorum    gentium    sunt    ap- 


43  TITi  Livi   LIBER  I.  [CAP.  xxxvi. 

pellati,  factio  baud  dubia  regis,  cuius  beneficio  in  ciiriam 
venerant.  Bellum  primum  cum  Latinis  gessit,  et  oppidum 
ibi  Apiolas  vi  cepit,  praedaque  inde  maiore  quam  quanta 
belli  fama  fuerat  revecta,  ludos   opulentius   instructiusque 

5  quam  priores  reges  fecit.  Tunc  primum  circo,  qui  nunc 
Maximus  dicitur,  designatus  locus  est.  Loca  divlsa  patri- 
bus  equitibusque,  ubi  spectacula  sibi  quisque  facerent, 
fori  appellati.  Spectavere  furcis  duodenos  ab  terra  spec- 
tacula alta  sustinentibus  pedes.     Ludicrum  fuit  equi  pngi- 

lo  lesque,  ex  Etruria  maxime  accTti.  Sollemnes  deinde  annul 
mansere  ludi,  Roman!  magnlque  varie  appellati.  Ab 
eodem  rege  et  circa  forum  privatis  aedificanda  dmsa 
sunt   loca,  porticus   tabernaeque   factae. 

XXXVI.    Miiro   quoque   lapideo  circumdare  urbem  pa- 

15  rabat,  cum  Sabinum  bellum  coeptis  intervenit.  Adeoque 
ea  subita  res  fuit,  ut  prius  Anienem  transirent  hostes 
quam  obviam  ire  ac  prohibere  exercitus  Romanus  pos- 
set. Itaque  trepidatum  Romae  est.  Et  primo  dubia 
victoria  magna  utrimque  caede  pugnatum  est.      Reductis 

20  deinde  in  castra  hostium  copiis  datoque  spatio  Romanis 
ad  comparandum  de  integro  bellum,  Tarquinius,  equitem 
maxime  suis  deesse  viribus  ratus,  ad  Ramnes  Titienses 
Luceres,  quas  centurias  Romulus  scrlpserat,  addere  alias 
constituit  suoque  Insignes  relinquere  nomine. 

25  Id  quia  inaugurato  Romulus  fecerat,  negare  Attus 
Navius,  inclitus  ea  tempestate  augur,  neque  mutarl  neque 
novum  constitui,  nisi  aves  addixissent,  posse.  Ex  eo  Ira 
regl  mota,  eludensque  artem,  ut  ferunt,  "  Agedum," 
inquit,    "  divine    tH,    inaugura    fierine    possit    quod    nunc 

30  ego  mente  concipio."  Cum  ille  augurio  rem  expertus 
profecto  futuram  dixisset,  "AtquI  hoc  animo  agitavl," 
inquit,    "  te   novacula   cotem   discissurum ;    cape    haec   et 


CAP.  XXXVII.]  TITI   LIVI   LIBER   I.  ^g 

perage  quod  aves  tuae  fieri  posse  portendunt."  Turn 
ilium  haud  cunctanter  discidisse  cotem  ferunt.  Statua 
Atti  capite  velato,  quo  in  loco  res  acta  est,  in  comitio, 
in  gradibus  ipsis  ad  laevam  curiae  fuit ;  cotem  quoque 
eodem  loco  sitam  fuisse  memorant,  ut  esset  ad  posteros  5 
miraculi  eius  monumentum. 

Auguriis  certe  sacerdotioque  augurum  tantus  honos  ac- 
cessit,  ut  nihil  belli  domique  postea  nisi  auspicate  gere- 
retur,  concilia  populi,  exercitus  vocati,  summa  rerum,  ubi 
aves  non  admisissent,  dirimerentur.  Neque  tum  Tar-  10 
quinius  de  equitum  centuriis  quicquam  mutavit ;  numero 
alterum  tantum  adiecit,  ut  mlUe  et  octingenti  equites  in 
tribus  centuriis  essent.  Posteriores  modo  sub  isdem  no- 
minibus  qui  additi  erant  appellati  sunt,  quas  nunc,  quia 
geminatae  sunt,  sex  vocant  centurias.  15 

XXXVII.  Hac  parte  copiarum  aucta  iterum  cum  Sa- 
binis  confllgitur.  Sed  praeterquam  quod  viribus  creverat 
Romanus  exercitus,  ex  occulto  etiam  additur  dolus,  mis- 
sis qui  magnam  vim  llgnorum,  in  Anienis  rlpa  iacentem, 
ardentem  in  flumen  conicerent ;  ventoque  iuvante  ac-  20 
censa  llgna,  et  pleraque  in  ratibus  impacta  sublicis  cum 
haererent,  pontem  incendunt.  Ea  quoque  res  in  pugna 
terrorem  attulit  Sablnis,  et  fusis  eadem  fugam  impediit, 
multlque  mortales,  cum  hostem  effugissent,  in  flumine 
ipso  periere ;  quorum  fluitantia  arma  ad  urbem  cognita  25 
in  Tiberl  prius  paene  quam  nuntiarl  posset,  inslgnem 
victoriam    fecere. 

Eo  proelio  praecipua  equitum  gloria  fuit;   utrimque  ab 
cornibus  positos,  cum  iam  pelleretur  media  peditum  suo- 
rum  acies,  ita  incurrisse  ab  lateribus  ferunt,  ut  non  siste-  30 
rent  modo  Sablnas  legiones  ferociter  Instantes  cedentibus, 
sed    subito    in    fugam    averterent.       Montes    effuso    cursu 


JO  TITI   Livi   LIBER  I.  [cap.  xxxviii. 

Sabini  petebant,  et  pauci  tenuere ;  maxima  pars,  ut  ante 
dictum  est,  ab  equitibus  in  flumen  acti  sunt.  Tarquinius 
Instandum  perterritis  ratus,  praeda  captivisque  Romam 
missis,  spolils  hostium  —  id  votum  Vulcano  erat  —  ingenti 

5  cumulo  accensis,  pergit  porro  in  agrum  Sabinum  exerci- 
tum  indiicere ;  et  quamquam  male  gestae  res  erant,  nee 
gestures  melius  sperare  poterant,  tamen,  quia  consulendl 
res  non  dabat  spatium,  iere  obviam  Sabini  tumultuario 
mllite ;    iterumque    ibi    fusi,    perditis    iam    prope    rebus, 

10  pacem   petiere. 

XXXVIII.  Conlatia  et  quidquid  citra  Conlatiam  agri 
erat  Sabinis  ademptum,  Egerius  —  fratris  hic  filius  erat 
regis  —  Conlatiae  in  praesidio  rellctus.  Deditosque  Con- 
latinos    ita    accipio    eamque    deditionis    formulam    esse : 

15  rex  interrogavit  "Estisne  vos  legatl  oratoresque  missi  a 
populo  Conlatino,  ut  vos  populumque  Conlatinum  dede- 
retis?"  "Sumus."  "  Estne  populus  Conlatinus  in  sua 
potestate?"  "Est."  '^  Deditisne  vos  populumque  Con- 
latinum, urbem,  agros,  aquam,  terminos,  delubra,  utensi- 

20  lia,  divina  humanaque  omnia  in  meam  populique  RomanI 
dicionem?"     "Dedimus."     "At  ego  recipi5." 

Bello  Sabino  perfecto  Tarquinius  triumphans  Romam 
redit.  Inde  Priscis  Latinis  bellum  fecit,  ubi  nusquam  ad 
iiniversae  rei   dimicationem  ventum   est;    ad   singula   op- 

25  pida  circumferendo  arma  omne  nomen  Latinum  domuit. 
Corniculum,  Ficulea  vetus,  Cameria,  Crustumerium,  Ame- 
riola,  Medullia,  Nomentum,  haec  de  Prlscis  Latinis  aut 
qui  ad  Latinos  defecerant  capta  oppida.  Pax  deinde 
est  facta. 

30  Maiore  inde  animo  pacis  opera  incohata  quam  quanta 
mole  gesserat  bella,  ut  non  quietior  populus  domi  es- 
set   quam    mllitiae    fuisset ;    nam    et   muro    lapideo,    cuius 


CAP.  XXXIX.]  TITI   Livi  LIBER   I.  5 1 

exordium  operis  Sabino  bello  turbatum  erat,  urbem,  qua 
nondum  munierat,  cingere  parat ;  et  infima  urbis  loca 
circa  forum  aliasque  interiectas  collibus  convalles,  quia 
ex  planls  locis  haud  facile  evehebant  aquas,  cloacis  fa- 
stigio  in  Tiberim  ductis  siccat ;  et  aream  ad  aedem  in  5 
Capitolio  lovis,  quam  voverat  bello  Sabino,  iam  praesa- 
giente  animo  futuram  olim  amplitudinem  loci,  occupat 
fundamentis. 

XXXIX.    Eo    tempore    in    regia  prodigium   visu   even- 
tuque    mirabile    fuit :    puero    dormienti,  cui   Servio  Tullio  10 
fuit  nomen,  caput  arsisse  ferunt  multorum  in   conspectu. 
Pliirimo    igitur    clamore    inde    ad    tantae    rei    miraculum 
orto    excitos    reges,    et    cum    quidam    familiarium    aquam 
ad   restinguendum   ferret,   ab   regina  retentum,  sedatoque 
eam   tumultu   moverl  vetuisse   puerum,  donee  sua  sponte  15 
experrectus   esset.     Mox  cum  somno  et  flammam  abisse. 
Tum  abducto  in  secretum  viro  Tanaquil  "  Viden  tu  pu- 
erum hunc,"  inquit,  "  quem  tam  humili  cultu  educamus? 
Scire    licet   hunc    liimen    quondam    rebus    nostris    dubiis 
futurum    praesidiumque    regiae    adfllctae ;    proinde    mate-  20 
riam    ingentis    piiblice    privatimque    decoris    omnI   indul- 
gentia   nostra   nutriamus." 

Inde  puerum  liberum  loco  coeptum  haberl  erudlrique 
artibus  quibus  ingenia  ad  magnae  fortunae  cultum  ex- 
citantur.  Evenit  facile  quod  diis  cordi  esset :  iuvenis  25 
evasit  vere  indolis  regiae,  nee,  cum  quaereretur  gener 
Tarquinio,  quisquam  Romanae  iuventutis  ulla  arte  con- 
ferri  potuit,  filiamque  ei  suam  rex  despondit. 

Hic    quacumque    de    causa    tantus    ill!    honos    habitus 
credere    prohibet    serva    natum    eum    parvumque    ipsum  30 
servisse.      Eorum    magis    sententiae    sum,    qui    Corniculo 
capto,  Servl   TullI,  qui   princeps   in   ilia   urbe  fuerat,  gra- 


52  TITI   Livi   LIBER   I.  [cap.  xl. 

vidam  viro  occiso  uxorem,  cum  inter  reliquas  captlvas 
cognita  esset,  ob  unicam  nobilitatem  ab  regina  Romana 
prohibitam  ferunt  servitio  partum  Romae  edidisse  PriscI 
Tarquinl  in  domo.     Inde  tanto  beneficio  et  inter  mulieres 

5  familiaritatem  auctam,  et  puerum,  ut  in  domo  a  parvo 
eductum,  in  caritate  atque  honore  fuisse ;  f  ortunam  ma- 
tris,  quod  capta  patria  in  hostium  manus  venerit,  ut 
serva  natus   crederetur   fecisse. 

XL.   Duodequadragesimo   ferme   anno   ex   quo   regnare 

lo  coeperat  Tarquinius,  non  apud  regem  modo,  sed  apud 
patres  plebemque  longe  maximo  honore  Servius  TuUius 
erat.  Tum  Anci  fllii  duo,  etsi  antea  semper  pro  indig- 
nissimo  habuerant  se  patrio  regno  tutoris  fraude  pulsos, 
regnare    Romae    advenam    non    modo    vicinae,    sed    ne 

15  Italicae  quidem  stirpis,  tum  impensius  iis  indignitas  cre- 
scere,  si  ne  ab  Tarquinio  quidem  ad  se  redlret  regnum, 
sed  praeceps  inde  porro  ad  servitia  caderet,  ut  in  ea- 
dem  civitate  post  centesimum  fere  annum  quod  Romu- 
lus,  deo    prognatus,   deus    ipse,    tenuerit    regnum    donee 

20  in   terris   fuerit,  id   servus,  serva  natus,  possideat.      Cum 

commune    Roman!    nominis,    tum    praecipue    id    domus 

suae   dedecus   fore,   si   Anci   regis  virlli   stirpe   salva  non 

modo  advenis  sed  servis  etiam  regnum  Romae  pateret. 

Ferro  igitur  eam  arcere  contumeliam  statuunt.     Sed  et 

25  iniuriae  dolor  in  Tarquinium  ipsum  magis  quam  in  Ser- 
vium  eos  stimulabat,  et  quia  gravior  ultor  caedis,  si 
superesset,  rex  futurus  erat  quam  privatus ;  tum  Servio 
OCCISO  quemcumque  alium  generum  delegisset,  eundem 
regni    heredem    facturus    videbatur;    ob    haec    ipsi    regi 

30  insidiae  parantur.  Ex  pastoribus  duo  ferocissimi  delect! 
ad  facinus,  quibus  consueti  erant  uterque  agrestibus  ferra- 
ment!s,  in  vestibulo  regiae  quam  potuere  tumultuosissime 


CAP.  XLi.]  TITI   Livi   LIBER   I.  53 

specie  rixae  in  se  omnes  apparitores  regies  convertunt. 
Inde,  cum  ambo  regem  appellarent  clamorque  eorum 
penitus  in  regiam  pervenisset,  vocati  ad  regem  pergunt. 

Primo  uterque  vociferarl  et  certatim  alter  alter!  obstre- 
pere.  Coerciti  ab  lictore  et  iussi  in  vicem  dicere  tan-  5 
dem  obloqui  desistunt ;  unus  rem  ex  composite  orditur. 
Dum  intentus  in  eum  se  rex  totus  averteret,  alter  elatam 
seciirim  in  caput  deiecit,  relictoque  in  vulnere  telo  ambo 
se  foras  eiciunt. 

XLI.  Tarquinium  moribundum  cum  qui  circa  erant  10 
excepissent,  illos  fugientes  lictores  comprehendunt.  Cla- 
mor inde  concursusque  popull  mirantium  quid  rel  esset. 
Tanaquil  inter  tumultum  claudi  regiam  iubet,  arbitros 
eicit ;  simul  quae  curando  vulneri  opus  sunt,  tamquam 
spes  subesset,  sedulo  comparat,  simul,  si  destituat  spes,  15 
alia   praesidia   molitur. 

Servio  propere  accito  cum  paene  exsanguem  virum 
ostendisset,  dextram  tenens  orat  ne  inultam  mortem  so- 
ceri,  ne  socrum  inimicis  ludibrio  esse  sinat.  "Tuum  est," 
inquit,  "  Servl,  si  vir  es,  regnum,  non  eorum,  qui  alienis  20 
manibus  pessimum  facinus  fecere.  Erige  te  deosque 
duces  sequere,  qui  clarum  hoc  fore  caput  divlno  quon- 
dam circumfuso  igni  portenderunt.  Nunc  te  ilia  caelestis 
excitet  flamma,  nunc  expergiscere  vere.  Et  nos  peregrini 
regnavimus.  Qui  sis,  non  unde  natus  sis,  reputa.  SI  tua  25 
re  subita  consilia  torpent,  at  tu  mea  consilia  sequere." 

Cum  clamor  impetusque  multitudinis  vix  sustinerl 
posset,  ex  superiore  parte  aedium  per  fenestras  in  Novam 
Viam  versas  —  habitabat  enim  rex  ad  lovis  Statoris  — 
populum  Tanaquil  adloquitur.  Iubet  bono  animo  esse :  30 
sopltum  fuisse  regem  subito  ictu,  ferrum  baud  alte  in 
corpus  descendisse,  iam  ad  se  redlsse ;   Inspectum  vulnus 


54  TITi   Livi   LIBER   I.  [CAP.  xlii. 

absterso  cru5re ;  omnia  salubria  esse.  Confidere  prope 
diem  ipsum  eos  visuros ;  interim  Servio  TuUio  iubere 
populum  dicto  audientem  esse ;  eum  iura  redditurum 
obiturumque    alia   regis   miinia  esse.     Servius  cum  trabea 

5  et  lictoribus  prodit,  ac  sede  regia  sedens  alia  decernit, 
de  aliis  consulturum  se  regem  esse  simulat.  Itaque  per 
aliquot  dies,  cum  iam  exsplrasset  Tarquinius,  celata 
morte,  per  speciem  alienae  fungendae  vicis  suas  opes 
firmavit.     Tum   demum   palam  factum  est  comploratione 

10  in   regia   orta. 

Servius,  praesidio  firmo  munitus,  primus  iniSssu  popull 
voluntate  patrum  regnavit.  Anci  llberi  iam  tum,  com- 
prensis  sceleris  ministris,  cum  vivere  regem  et  tantas  esse 
opes   Servi   niintiatum  est,   Suessam    Pometiam   exsulatum 

15  ierant. 

XLII.  Nee  iam  publicis  magis  consiliis  Servius  quam 
privatls  munire  opes,  et  ne,  qualis  Anci  liberum  animus 
adversus  Tarquinium  fuerat,  talis  adversus  se  Tarquini 
liberum   esset,   duas   filias   iuvenibus    regiis    Lucio    atque 

20  Arrunti  Tarquiniis  iungit.  Nee  rupit  tamen  fati  neces- 
sitatem  humanis  consiliis,  quin  invidia  regni  etiam  inter 
domesticos  inflda  omnia  atque  infesta  faceret.  Peroppor- 
tune  ad  praesentis  quietem  status  bellum  cum  Veientibus 
—  iam  enim    indutiae    exierant  —  aliisque   Etruscis   siimp- 

25  tum.  In  eo  bello  et  virtus  et  fortuna  enituit  TullI; 
fusoque  ingenti  hostium  exercitii  haud  dubius  rex,  seu 
patrum  seu  plebis  animos  perlclitaretur,  Romam  rediit. 

Adgrediturque  inde  ad  pacis  longe  maximum  opus, 
ut,   quem    ad   modum    Numa   divini    auctor    iuris    fuisset, 

30  ita  Servium  conditorem  omnis  in  civitate  discriminis 
ordinumque,  quibus  inter  gradus  dignitatis  fortunaeque 
aliquid   interlucet,   poster!   fama   ferrent.      Censum    enim 


CAP.  XLiii.]  TITi   LlVi    LIBER   I.  55 

instituit,  rem  saluberrimam  tanto  future  imperio,  ex  quo 
belli  pacisque  munia  non  virltim  ut  ante,  sed  pro  habitu 
pecuniarum  fierent.  Turn  classes  centuriasque  et  hunc 
ordinem  ex  censu  discripsit  vel  pad  decorum  vel  bello. 

XLIII.    Ex   iis   qui   centum    milium    aeris   aut  maiorem    5 
censum    haberent,  octoginta  confecit  centurias,  quadrage- 
nas  seniorum  ac  iuniorum  —  prima  classis  omnes  appellati 
—  seniores  ad  urbis  custodiam  ut  praesto   essent,  iuvenes 
ut  forls  bella  gererent.     Arma  his  imperata  galea,  clipeum, 
ocreae,  lorlca,  omnia  ex  aere ;  haec  ut  tegumenta  corpo-  10 
ris  essent;   tela  in  hostem  hastaque  et  gladius.     Additae 
huic     classl     duae    fabrum    centuriae,    quae    sine    armis 
stipendia   facerent ;    datum   munus   ut   machinas   in  bello 
ferrent.     Secunda  classis  intra  centum  usque  ad  quinque 
et  septuaginta  milium  censum  institiita,  et  ex  iis,  seniori-   15 
bus    iiinioribusque,   viginti    conscriptae    centuriae.      Arma 
imperata    scutum    pro    clipeo,    et    praeter    lorlcam    omnia 
eadem.       Tertiae     classis    quinquaginta     milium     censum 
esse   voluit.      Totidem   centuriae    et   hae,   eodemque   dis- 
crimine    aetatium   factae ;   nee   de   armis  quicquam  miita-  20 
tum,  ocreae   tantum   ademptae.     In   quarta   classe   census 
quinque    et    viginti    milium ;     totidem    centuriae    factae ; 
arma    miitata,   nihil    praeter    hastam    et    veriitum    datum. 
Quinta    classis    aucta,    centuriae    triginta    factae ;    fundas 
lapidesque  missiles  hi  secum  gerebant.     His  accensi  cor-  25 
nicines    tubicinesque,   in    duas    centurias    distribHtl.      Un- 
decim    mllibus    haec    classis     censebatur.        Hoc     minor 
census  reliquam  multitudinem  habuit ;   inde  Una   centuria 
facta  est  immiinis  militia. 

Ita    pedestri    exercitii    ornato     distributoque,    equitum  30 
ex  primoribus   civitatis    duodecim  scrlpsit   centurias.     Sex 
item    alias    centurias,    tribus    ab    Romulo    institutis,    sub 


56  TITi   Livi   LIBER   I.  [CAP.  xliv. 

Tsdem  quibus  inauguratae  erant  nominibus  fecit.  Ad 
equos  emendos  dena  milia  aeris  ex  publico  data,  et  qui- 
bus equos  alerent,  viduae  adtributae,  quae  bina  mllia 
aeris  in  annos  singulos  penderent.     Haec  omnia  in  dites 

5    a  pauperibus  inclinata  onera. 

Deinde  est  honos  additus :  non  enim,  ut  ab  Romulo 
traditum  ceteri  servaverant  reges,  virltim  suffragium  ea- 
dem  vi  eodemque  iure  promisee  omnibus  datum  est ; 
sed    gradus   fact!,   ut   neque    exclusus   quisquam    suffragio 

10  videretur,  et  vis  omnis  penes  primores  civitatis  esset. 
Equites  enim  vocabantur  primi,  octoginta  inde  primae 
classis  centuriae ;  ibi  si  variaret,  quod  raro  incidebat, 
ut  secundae  classis  vocarentur,  nee  fere  umquam  Infra 
ita  descenderent,  ut  ad  Infimos  pervenlrent.     Nee  mirarl 

15  oportet  hunc  ordinem,  qui  nunc  est  post  expletas  quln- 
que  et  triginta  tribus,  duplicate  earum  numero  centuriis 
iuniorum  seniorumque,  ad  Institutam  ab  Servio  TuUio 
summam  non  convenlre.  Quadrifariam  enim  urbe  divlsa 
regionibus  coUibusque  qui  habitabantur,  partes  eas  tribus 

20  appellavit,  ut  ego  arbitror  ab  tributo  —  nam  eius  quoque 
aequaliter  ex  censii  conferendl  ab  eodem  inita  ratio  est ; 
neque  eae  tribus  ad  centuriarum  distributionem  nume- 
rumque   quicquam   pertinuere. 

XLIV.    Censu   perfecto,   quem    matiiraverat   metu   legis 

25  de  incensis  latae  cum  vinculorum  minis  mortisque,  edixit 
ut  omnes  elves  RomanI,  equites  peditesque,  in  suls  quis- 
que  centuriis  in  Campo  Martio  prima  liice  adessent. 
Ibi  instriictum  exercitum  omnem  suovetaurllibus  lustravit, 
idque    conditum    lustrum    appellatum,   quia    is    censend5 

30  finis  factus  est.  Mllia  octoginta  eo  lustro  civium  censa 
dicuntur.  Adicit  scrlptorum  antlquissimus  Fabius  Pictor, 
eorum  qui  arma  ferre  possent  eum  numerum  fuisse. 


CAP.  XLV.]  TITI   LIVi   LIBER   I.  57 

Ad  earn  multitudinem  urbs  quoque  amplificanda  visa 
est.  Addit  duos  colles,  Quirinalem  Viminalemque ;  inde 
deinceps  auget  Esquilias,  ibique  ipse,  ut  loco  dignitas 
fieret,  habitat.  Aggere  et  fossis  et  muro  circumdat 
urbem :  ita  pomerium  profert.  Pomerium  verbl  vim  5 
solam  intuentes  postmoerium  interpretantur  esse :  est 
autem  magis  circamoerium,  locus  quern  in  condendis 
urbibus  quondam  EtruscI,  qua  murum  ducturi  erant, 
certis  circa  terminis  inaugurate  consecrabant,  ut  neque 
interiore  parte  aedificia  moenibus  continuarentur,  quae  10 
nunc  vulgo  etiam  coniungunt,  et  extrinsecus  puri  aliquid 
ab  humano  cultu  pateret  soli.  Hoc  spatium,  quod  ne- 
que habitari  neque  ararl  fas  erat,  non  magis  quod  post 
murum  esset  quam  quod  murus  ,  post  id,  pomerium 
RomanI  appellarunt,  et  in  urbis  incremento  semper,  15 
quantum  moenia  processura  erant,  tantum  termini  hi 
consecrati   proferebantur. 

XLV.  Aucta  civitate  magnitiidine  urbis,  formatis  om- 
nibus domi  et  ad  belli  et  ad  pacis  usus,  ne  semper 
armis  opes  adquirerentur,  consilio  augere  imperium  co-  20 
natus  est,  simul  et  aliquod  addere  urbi  decus.  lam 
tum  erat  inclitum  Dianae  Ephesiae  fanum.  Id  commu- 
niter  a  civitatibus  Asiae  factum  fama  ferebat.  Eum 
consensum  deosque  consociatos  laudare  mire  Servius  in- 
ter proceres  Latlnorum,  cum  quibus  publice  privatimque  25 
hospitia  amicitiasque  de  industrial  iunxerat.  Saepe  ite- 
rando  eadem  perpuht  tandem  ut  Romae  fanum  Dianae 
populi  Latini  cum  populo  Romano  facerent.  Ea  erat 
confessio  caput  rerum  Romam  esse,  de  quo  totiens  armis 
certatum  fuerat.  30 

Id   quamquam    omissum   iam    ex  omnium  cura  Latino- 
rum   ob   rem  totiens   infeliciter  temptatam  armis   videba- 


53  TITi   LIVi   LIBER   I.  [cap.  xlvi. 

tur,  uni  se  ex  Sabinis  fors  dare  visa  est  private  consilio 
imperii  recuperandi.  Bos  in  Sabinis  nata  cuidam  patri 
familiae  dicitur  miranda  magnitudine  ac  specie.  Fixa 
per    multas    aetates    cornua    in  vestibule    templi    Dianae 

5  monumentum  ei  fuere  miraculo.  Habita,  ut  erat,  res 
prodigii  loco  est ;  et  cecinere  vates,  cuius  civitatis  earn 
cives  Dianae  immolassent,  ibi  fore  imperium,  idque  car- 
men pervenerat  ad  antistitem  fani  Dianae  Sabinusque, 
ut   prima    apta    dies    sacrificio   visa    est,   bovem    Romam 

10  actam  dediicit  ad  fanum  Dianae  et  ante  aram  statuit. 
Ibi  antistes  Romanus,  cum  eum  magnitudo  victimae 
celebrata  fama  movisset,  memor  responsi  Sabinum  ita 
adloquitur :  "  Quidnam  tii  hospes  paras,"  inquit,  "  in- 
ceste    sacrificium    Dianae    facere?      Quin    tii    ante    vivo 

15  perfunderis  fliimine?  Infima  valle  praefluit  Tiberis." 
Religione  tactus  hospes,  qui  omnia,  ut  prodigio  respon- 
deret  eventus,  cuperet  rite  facta,  extemplo  descendit  ad 
Tiberim.  Interea  Romanus  immolat  Dianae  bovem.  Id 
mire   gratum   regi   atque   civitati   fuit. 

20  XLVI.  Servius  quamquam  iam  iisii  haud  dubie  reg- 
num  possederat,  tamen,  quia  interdum  iactari  voces  a 
iuvene  Tarquinio  audiebat,  se  iniiissii  populi  regnare, 
conciliate  prius  voluntate  plebis  agro  capto  ex  hostibus 
viritim   diviso,  ausus  est  ferre  ad  populum,  vellent  iube- 

25  rentne  se  regnare ;  tantoque  consensii  quanto  haud 
quisquam  alius  ante,  rex  est  declaratus.  Neque  ea  res 
Tarquinio  spem  adfectandi  regni  minuit;  immo  eo  im- 
pensius,  quia  de  agro  plebis  adversa  patrum  voluntate 
senserat   agi,  criminandi   Servi .  apud   patres   crescendique 

30  in  ciiria  sibi  occasionem  datam  ratus  est,  et  ipse  iuve- 
nis  ardentis  animi  et  domi  uxore  Tullia  inquietum  ani- 
mum   stimulante.     Tulit   enim   et   Romana   regia   sceleris 


CAP.  XLViL]  TITI   LlVi   LIBER   I.  jq 

tragic!  exemplum,  ut  taedio  regum  maturior  venlret  li- 
bertas,  ultimumque  regnum  esset,  quod  scelere  partum 
foret. 

Hic  L.  Tarquinius  —  Prisci  Tarquini  regis  fllius  ne- 
posne  fuerit,  parum  liquet ;  pluribus  tamen  auctoribus  5 
f Ilium  ediderim  —  fratrem  habuerat  Arruntem  Tarquinium, 
mitis  ingenii  iuvenem.  His  duobus,  ut  ante  dictum  est, 
duae  Tulliae,  regis  filiae,  nupserant,  et  ipsae  longe  dis- 
pares  moribus.  Forte  ita  inciderat,  ne  duo  violenta 
ingenia  matrimonio  iungerentur,  fortuna  credo  populi  10 
Romani,  quo  diuturnius  Servi  regnum  esset,  constitulque 
civitatis  mores  possent.  Angebatur  ferox  Tullia  nihil 
materiae  in  viro  neque  ad  cupiditatem  neque  ad  auda- 
ciam  esse ;  tota  in  alterum  aversa  Tarquinium  eum 
mirari,  eum  virum  dicere  ac  regio  sanguine  ortum ;  15 
spernere  sororem,  quod  virum  nacta  muliebri  cessaret 
audacia.  Contrahit  celeriter  similitudo  eos,  ut  fere  fit  — 
malum  malo  aptissimum  —  sed  initium  turbandi  omnia 
a  femina  ortum  est.  Ea  secretis  viri  alien!  adsuefacta 
sermonibus,  niilHs  verborum  contumeli!s  parcere  de  viro  20 
ad  fratrem,  de  sorore  ad  virum ;  et  se  rectius  viduam 
et  ilium  caelibem  futurum  fuisse  contendere  quam  cum 
impar!  iung!,  ut  elanguescendum  aliena  ignavia  esset. 
S!  sibi  eum  quo  d!gna  esset  di!  dedissent  virum,  domi 
se  prope  diem  v!suram  regnum  fuisse,  quod  apud  patrem  25 
videat.  Celeriter  adulescentem  suae  temeritatis  implet. 
Ita  Lucius  Tarquinius  et  Tullia  minor  prope  continuatis 
fiineribus  cum  domos  vacuas  novo  matrimonio  fecissent, 
iunguntur  nuptiis,  magis  non  prohibente  Servio  quam 
adprobante.  30 

'  XLVII.    Tum    vero    in    dies    !nfestior    Tull!    senectus, 
infestius   coepit   regnum   esse.     lam   enim   ab   scelere    ad 


5o  TITI   LIVI   LIBER  I.  [cap.  xlvii. 

aliud   spectare    mulier   scelus,  nee  nocte  nee  interdiu  vi- 

rum    eonquieseere   pati,   ne    gratuita    praeterita   parricidia 

essent :   non   sibi   defuisse,  eui   nupta  dlceretur,  nee   eum 

quo   taeita  serviret;    defuisse,   qui   se   regno   dignum   pu- 

5     taret,  qui  meminisset  se   esse    Prisei   Tarquini   filium,  qui 

.  habere   quam   sperare   regnum    mallet.     "  Si   tu  is  es  cui 
w-    _  _  _  _ 

nuptam   esse    me    arbitror,   et    virum    et    regem    appello; 

sin    minus,   eo    nunc    peius    mutata    res    est,   quod   istic 

eum   ignavia  est  seelus.     Quin  accingeris?      Non  tibi  ab 

lo  Corintho  nee  ab  Tarquiniis,  ut  patri  tuo,  peregrina  regna 
moliri  necesse  est;  di  te  penates  patriique  et  patris 
imago  et  domus  regia  et  in  domo  regale  solium  et  no- 
men  Tarquinium  ereat  voeatque  regem.  Aut  si  ad  haee 
parum  est  animi,  quid   frustraris    eivitatem?     Quid   te   ut 

15  regium  iuvenem  eonspici  sinis?  Faeesse  hine  Tarqui- 
nios  aut  Corinthum,  devolvere  retro  ad  stirpem,  fratris 
similior  quam  patris."  His  aliisque  inerepando  iuvenem 
instigat,  nee  eonquieseere  ipsa  potest,  si  eum  Tanaquil, 
peregrina   mulier,   tantum   moliri   potuisset   animo   ut  duo 

20  eontinua  regna  viro  ae  deineeps  genero  dedisset,  ipsa, 
regio  semine  orta,  niillum  momentum  in  dando  adimen- 
doque  regno  faeeret. 

His    muliebribus    instinctus    furiis   Tarquinius    cireumire 
et  prensare  minorum   maxime   gentium  patres,  admonere 

25  paterni   benefieii,   ae   pro   eo   gratiam    repetere ;    adlieere 

donis  iuvenes ;   eum  de  se  ingentia  pollieendo  tum  regis 

criminibus    omnibus    locis    ereseere.      Postremo,   ut    iam 

/agendae  rei  tempus  visum  est,  stipatus  Sgmine  armatorum 

in    forum    inrupit.      Inde    omnibus    pereulsis    pavore,   in 

30  regia  sede  pro  curia  sedens,  patres  in  curiam  per  prae- 
eonem  ad  regem  Tarquinium  eitari  iussit.  Convenere 
extemplo,  alii   iam  ante  ad  hoe  praeparati,  alii  metu,  ne 


CAP.  XLViii.]  TITI   LIVI   LIBER   I.  5 1 

non  venisse  fraud!  esset,  novitate  ac   miraculo    attoniti  et 
iam  de  Servio  actum  rati. 

Ibi  Tarquinius  maledicta  ab  stirpe  ultima  orsus :  ser- 
vum  servaque  natum  post  mortem  indignam  parentis  sui, 
non  interregno,  ut  antea,  inito,  non  comitils  habitis,  non  5 
per  suffragium  populi,  non  auctoribus  patribus,  muliebri 
dono  regnum  occupasse.  Ita  natum,  ita  creatum  regem, 
fautorem  infimi  generis  hominum,  ex  quo  ipse  sit,  odio 
alienae  honestatis  ereptum  primoribus  agrum  sordidissimo 
cuique  divlsisse ;  omnia  onera,  quae  commiinia  quondam  10 
fuerint,  incllnasse  in  primores  civitatis ;  instituisse  cen- 
sum,  ut  insignis  ad  invidiam  locupletiorum  fortiina  esset, 
et  parata  unde,  ubi  vellet,  egentissimis  larglretur. 

XLVIII.  Huic  orationi  Servius  cum  intervenisset  tre- 
pido  nuntio  excitatus,  extemplo  a  vestibulo  curiae  magna  15 
voce  "Quid  hoc,"  inquit,  "  Tarquini,  rei  est?  Qua  tii 
audacia  me  vivo  vocare  ausus  es  patres  aut  in  sede 
considere  mea?"  Cum  ille  ferociter  ad  haec :  se  pa- 
tris  sul  tenere  sedem,  multo  quam  servum  potiorem, 
filium  regis,  regnl  heredem,  satis  ilium  diu  per  licen-  20 
tiam  eludentem  insultasse  dominis,  clamor  ab  utriusque 
fautoribus  oritur,  et  concursus  populi  fiebat  in  ciiriam, 
apparebatque  regnaturum  qui  vicisset. 

Tum  Tarquinius,  necessitate  iam  etiam  ipsa  cogente 
ultima  audere,  multo  et  aetate  et  viribus  validior,  medium  25 
adripit  Servium,  elatumque  e  curia  in  inferiorem  partem 
per  gradus  deicit ;  inde  ad  cogendum  senatum  in  curiam 
redit.  Fit  fuga  regis  apparitorum  atque  comitum.  Ipse 
prope  exsanguis,  ab  iis  qui  missi  ab  Tarquinio  fugientem 
consecuti  erant,  interficitur.  Creditur,  quia  non  abhorret  30 
a  cetero  scelere,  admonitii  Tulliae  id  factum.  Carpento 
certe,  id   quod    satis   constat,  in  forum  invecta  nee  reve- 


52  TITI   LlVi   LIBER  I.  [cap.  xlix. 

rita  coetum  virorum  evocavit  virum  e  curia,  regemque 
prima  appellavit.  A  quo  facessere  iussa  ex  tanto  tu- 
multu  cum  se  domum  reciperet,  pervenissetque  ad  sum- 
mum   Cyprium   vicum,  ubi   Dianium   nuper   fuit,   flectenti 

5  carpentum  dextra  in  Urbium  clivum,  ut  in  coUem  Es- 
quiliarum  eveheretur,  restitit  pavidus  atque  inhibuit  frenos 
is  qui  iumenta  agebat,  iacentemque  dominae  Servium 
trucidatum  ostendit.  Foedum  inhumanumque  inde  tra- 
ditur  scelus  monumentoque  locus  est :    Sceleratum  vicum 

10  vocant,  quo  amens  agitantibus  furils  sororis  ac  viri  Tul- 
lia  per  patris  corpus  carpentum  egisse  fertur,  partemque 
sanguinis  ac  caedis  paternae  cruento  vehiculo  contami- 
nata  ipsa  respersaque  tulisse  ad  penates  suos  virique 
sul,    quibus    iratis    malo    regnl    principio    similes     prope 

15  diem   exitus   sequerentur. 

Servius  TuUius '  regnavit  annos  quattuor  et  quadraginta 
ita  ut  bono  etiam  moderatoque  succedenti  regl  difficilis 
aemulatio  esset.  Ceterum  id  quoque  ad  gloriam  accessit, 
quod   cum   illo  simul  iusta  ac   legitima  regna   occiderunt 

20  Id  ipsum  tam  mite  ac  tam  moderatum  imperium  tamen, 
quia  unius  esset,  deponere  eum  in  animo  habuisse  qul- 
dam  auctores  sunt,  ni  scelus  intestinum  liberandae  patriae 
consilia  agitanti  intervenisset. 

XLIX.   Inde    L.   Tarquinius    regnare    occepit,   cui    Su- 

25  perbo  cognomen  facta  indiderunt,  quia  socerum  gener 
sepultura  prohibuit,  Romulum  quoque  insepultum  perisse 
dictitans ;  primoresque  patrum,  quos  Servl  rebus  favisse 
credebat,  interfecit;  conscius  deinde  male  quaerendl 
regni    ab    se    ipso    adversus    se    exemplum    capl    posse, 

30  armatis  corpus  circumsaepsit.  Neque  enim  ad  ius  regni 
quicquam  praeter  vim  habebat,  ut  qui  neque  populi 
iussu   neque    auctoribus   patribus    regnaret.      Eo    accede- 


CAP.  L.]  TITI   LlVi   LIBER   I.  53 

bat,  ut  in  caritate  civium  nihil  spei  reponenti  metu 
regnum  tutandum  esset.  Quern  ut  pluribus  incuteret, 
cognitiones  capitalium  rerum  sine  consilils  per  se  solus 
exercebat,  perque  earn  causam  occidere,  in  exsilium  agere, 
bonis  multare  poterat  non  suspectos  modo  aut  invisos,  5 
sed  unde  nihil  aliud  quam  praedam  sperare  posset. 

Praecipue  ita  patrum  numero  imminuto  statuit  nullos 
in  patres  legere,  quo  contemptior  paucitate  ipsa  ordo 
esset,  minusque  per  se  nihil  agi  indignarentur.  Hie  enim 
regum  primus  traditum  a  prioribus  morem  de  omnibus  10 
senatum  consulendi  solvit,  domesticis  consilils  rem  piib- 
licam  administravit ;  bellum,  pacem,  foedera,  societates 
per  se  ipse  cum  quibus  voluit,  iniussu  populi  ac  senatus 
fecit    diremitque. 

Latinorum  sibi  maxime  gentem  conciliabat,  ut  pere-  15 
grinis  quoque  opibus  tutior  inter  elves  esset,  neque  hos- 
pitia  modo  cum  primoribus  eorum  sed  adfinitates  quoque 
iungebat.  Octavio  Mamilio  Tusculano  —  is  longe  prln- 
ceps  Latini  nominis  erat,  si  famae  credimus,  ab  Ulixe 
deaque  Circa  oriundus  —  ei  Mamilio  f iliam  nuptum  dat,  20 
perque  eas  nuptias  multos  sibi  cognatos  amicosque  eius 
conciliat. 

L.    lam    magna    Tarquini    auctoritas    inter    Latinorum 
proceres   erat,  cum  in  diem  certam  ut  ad  liicum  Feren- 
tinae  conveniant  indicit :    esse  quae  agere  de  rebus  com-  25 
miinibus  velit.     Conveniunt  frequentes  prima  luce. 

Ipse  Tarquinius  diem  quidem  servavit,  sed  paulo  ante 
quam  sol  occideret,  venit.  Multa  ibi  toto  die  in  concilio 
variis  iactata  sermonibus  erant.  Turnus  Herdonius  ab 
Aricia  ferociter  in  absentum  Tarquinium  erat  invectus :  30 
haud  mirum  esse  Superbo  inditum  Romae  cognomen  — 
iam     enim    ita    clam    quidem    mussitantes,    vulgo    tamen 


164  TITI   LlVi   LIBER   I.  [cap.  li. 

eum  appellabant  —  an  quicquam  superbius  esse  quam 
ludificari  sic  omne  nomen  Latlnum?  Principibus  longe 
ab  domo  excitis  ipsum,  qui  concilium  indixerit,  non 
adesse.     Temptari   profecto   patientiam,  ut,  si  iugum   ac- 

5  ceperint,  obnoxios  premat.  Cul  enim  non  apparere, 
adfectare  eum  imperium  in  Latinos?  Quod  si  sui  bene 
crediderint  elves,  aut  si  creditum  illud  et  non  raptum 
parricidio  sit,  credere  et  Latinos,  quamquam  ne  sic  qui- 
dem  alienigenae,  debere ;  sin  suos  eius  paeniteat,  quippe 

10  qui  alii  super  alios  trucldentur,  exsulatum  eant,  bona 
amittant,  quid  spel  melioris  Latlnis  portendl?  Si  se 
audiant,  domum  suam  quemque  inde  abituros  neque 
magis  observaturos  diem  concilii  quam  ipse  qui  indixerit 
observet. 

15  Haec  atque  alia  eodem  pertinentia  seditiosus  facino- 
rosusque  homo  ilsque  artibus  opes  domi  nactus  cum 
maxime  dissereret,  intervenit  Tarquinius.  Is  finis  oration! 
fuit.  AversI  omnes  ad  Tarquinium  salutandum ;  qui, 
silentio   facto,    monitus   a   proximis  ut   purgaret  se,  quod 

20  id  temporis  venisset,  disceptatorem  ait  se  sumptum  inter 
patrem  et  fllium,  cura  reconciliandl  eos  in  gratiam  mora- 
tum  esse ;  et  quia  ea  res  exemisset  ilium  diem,  postero 
die  acturum  quae  constituisset.  Ne  id  quidem  ab  Turno 
tulisse    tacitum    ferunt;    dixisse    enim    nullam    breviorem 

25  esse  cognitionem  quam  inter  patrem  et  fllium  pauclsque 
transigl  verbis  posse  :  nl  pareat  patrl,  habiturum  Inf  or- 
tiinium  esse. 

LL   Haec   Aricinus   in   regem   Romanum   increpans   ex 
concilio    abiit.      Quam    rem   Tarquinius    aliquanto    quam 

30  videbatur  aegrius  ferens  confestim  Turno  necem  machi- 
natur,  ut  eundem  terrorem,  quo  civium  animos  domI 
oppresserat,    Latlnis   iniceret.      Et  quia  pro   imperio   pa- 


CAP.  LI.]  TITI   Livi   LIBER   I.  65 

lam  interfici  non  poterat,  oblat5  falso  crimine  Tnsontem 
oppressit  Per  adversae  factionis  quosdam  AricTnos  ser- 
vum  Turn!  auro  corrupit,  ut  in  deversorium  eius  vim 
magnam  gladiorum  inferri  clam  sineret. 

Ea   cum   una   nocte   perfecta    essent,   Tarquinius   paulo     5 
ante  lucem  accitis  ad  se   principibus   Latinorum  quasi  re 
nova   perturbatus,  moram    suam    hesternam,   velut    deorum 
quadam    providentia    inlatam,    ait    saliitl    sibi    atque    illis 
fuisse.      Ab    Turno    dici    sibi    et    primoribus    populorum 
parari  necem,  ut  Latinorum  solus  imperium  teneat.     Ag-   10 
gressurum    fuisse    hesterno   die    in   concilio ;    dilatam   rem 
esse,  quod  auctor  concilii  afuerit,  quem  maxime  peteret. 
Inde  illam  absentis  insectationem  esse   natam,  quod  mo- 
rando  spem  destituerit.     Non  dubitare,  si  vera  deferantur, 
quin   prima   luce,  ubi  ventum  in  concilium   sit,  Instructus  15 
cum   coniuratorum    manii   armatusque   ventiirus   sit.     Did 
gladiorum   ingentem    esse   numerum   ad    eum   convectum. 
Id   vanum  necne  sit,   extemplo   sclrl  posse.     Rogare   eos, 
ut  inde  secum  ad  Turnum  veniant.     Suspectam  fecit  rem 
et    ingenium    TurnI    ferox    et    oratio    hesterna    et    mora  20 
TarquinI,  quod  videbatur  ob  eam  differri  caedes  potuisse. 
Eunt    inclinatis    quidem    ad    credendum    animis,    tamen 
nisi   gladils   deprehensis   cetera   vana    exlstimatilrl. 

Ubi  est  eo  ventum,  Turnum  ex  somno  excitatum  cir- 
cumsistunt  custodes ;  comprehensisque  servis,  qui  caritate  25 
domini  vim  parabant,  cum  gladil  abditi  ex  omnibus  locis 
deverticull  protraherentur,  enimvero  manifesta  res  visa, 
iniectaeque  Turno  catenae ;  et  confestim  Latinorum  con- 
cilium magno  cum  tumultii  advocatur.  Ibi  tarn  atrox 
invidia  orta  est  gladils  in  medio  positis,  ut  indicta  causa,  30 
novo  genere  leti,  delectus  ad  caput  aquae  Ferentinae 
crate    superne    iniecta    saxisque    congestis    mergeretur. 


65  TITI   LlVi   LIBER   I.  [cap.  liii. 

LII.  Revocatis  deinde  ad  concilium  Latlnis  Tarqui- 
nius  conlaudatisque,  qui  Turnum  novantem  res  pro  mani- 
festo parricidio  merita  poena  adfecissent,  ita  verba  fecit : 
posse    quidem    se    vetusto    iure    agere,    quod,   cum    om- 

5  nes  Latini  ab  Alba  oriundi  sint,  eo  foedere  teneantur 
quo  ab  TuUo  res  omnis  Albana  cum  coloniis  suis  in 
Romanum  cesserit  imperium ;  ceterum  se  utilitatis  id 
magis  omnium  causa  censere,  ut  renovetur  id  foedus, 
secundaque    potius   fortiina   populi   Romani   ut   participes 

lo  Latini  fruantur,  quam  urbium  excldia  vastationesque  agro- 
rum,  quas  Anco  prius,  patre  deinde  suo  regnante  per- 
pessi  sint,  semper   aut   expectent   aut   patiantur. 

Haud  difficulter  persuasum  Latlnis,  quamquam  in  eo 
foedere   superior   Romana   res   erat.      Ceterum   et   capita 

15  nominis  Latini  stare  ac  sentire  cum  rege  videbant,  et 
Turnus  sul  culque  pericull,  si  adversatus  esset,  recens 
erat  documentum.  Ita  renovatum  foedus,  indictumque 
iunioribus  Latlnorum,  ut  ex  foedere  die  certa  ad  lucum 
Ferentlnae     armati    frequentes    adessent.       Qui     ubi    ad 

20  edictum  Romani  regis  ex  omnibus  populis  convenere,  ne 
ducem  suum  neve  secretum  imperium  propriave  signa 
haberent,  miscuit  manipulos  ex  Latlnis  Romanisque,  ut 
ex  binis  singulos  faceret  binosque  ex  singulis ;  ita  gemi- 
natis  manipulls  centuriones  imposuit. 

25  LIII.  Nee,  ut  iniustus  in  pace  rex,  ita  dux  belli 
pravus  fuit;  quin  ea  arte  aequasset  superiores  reges,  ni 
degeneratum  in  aliis  huic  quoque  decori  offecisset.  Is 
primus  Volscis  bellum  in  ducentos  amplius  post  suara 
aetatem   annos    movit,   Suessamque    Pometiam   ex   his   vi 

30  cepit.  Ubi  cum  divendita  praeda  quadraginta  talenta 
argent!  refecisset,  concepit  animo  eam  amplitudinem  lo- 
vis    templi,   quae    digna    deum    hominumque    rege,    quae 


CAP.  Llil.]  TITI    Livi    LIBER   I.  67 

Romano    imperio,   qua    ipsius    etiam    loci    maiestate   esset. 
Captivam  pecuniam  in  aedificationem  eius  tempi!  seposuit. 

Excepit  deinde  eum  lentius  spe  bellum,  quo  Gabios 
propinquam  urbem,  nequiquam  vi  adortus,  cum  obsi- 
dendi  quoque  urbem  spes  pulso  a  moenibus  adempta  5 
esset,  postremo  minime  arte  Romana,  fraude  ac  dolo, 
aggressus  est.  Nam  cum,  velut  posito  bello,  fundamen- 
tis  tempi!  iaciendis  ali!sque  urbanis  operibus  intentum  se 
esse  simularet,  Sextus  filius  eius,  qui  minimus  ex  tribus 
erat,  transfiigit  ex  composite  Gabios,  patris  in  se  saevi-  10 
tiam  intolerabilem  conquerens :  iam  ab  aliems  in  suos 
vertisse  superbiam,  et  liberorum  quoque  eum  frequentiae 
taedere,  ut  quam  in  curia  solitiidinem  fecerit,  dom! 
quoque  faciat,  ne  quam  stirpem,  ne  quem  heredem 
regn!  relinquat.  Se  quidem  inter  tela  et  gladios  patris  15 
elapsum  nihil  usquam  sibi  tutum  nisi  apud  hostes  L. 
Tarquini  credidisse.  Nam,  ne  errarent,  manere  i!s  bel- 
lum, quod  positum  simuletur,  et  per  occasionem  eum 
incautos  invasurum.  Quod  s!  apud  eos  supplicibus  lo- 
cus non  sit,  pererratiirum  se  omne  Latium,  Volscosque  20 
inde  et  Aequos  et  Hernicos  petiturum,  donee  ad  eos 
perveniat  qu!  a  patrum  crudelibus  atque  impi!s  suppli- 
ciis  tegere  liberos  sciant.  Forsitan  etiam  ardoris  aliquid 
ad  bellum  armaque  se  adversus  superbissimum  regem  ac 
ferocissimum  populum  inventurum.  25 

Cum,  si  nihil  morarentur,  !nfensus  ira  porro  inde  abi- 
tiirus  videretur,  bemgne  ab  Gab!nis  excipitur.  Vetant 
mirar!,  si,  qualis  in  cives,  qualis  in  socios,  talis  ad  iilti- 
mum  in  liberos  esset.  In  se  ipsum  postremo  saeviturum, 
s!  alia  desint.  Sibi  vero  gratum  adventum  eius  esse,  30 
futiirumque  credere  brev!,  ut  illo  adiuvante  a  port!s 
Gab!n!s    sub    Romana    moenia    bellum    transferatur. 


58  TITI   LIVi   LIBER  I.  [cap.  liv. 

LIV.  Inde  in  consilia  publica  adhiberi.  Ubi  cum 
de  aliis  rebus  adsentire  se  veteribus  Gabinis  diceret, 
quibus  eae  notiores  essent,  ipse  identidem  belli  auctor 
esse,   et    in    eo    sibi    praecipuam    prudentiam    adsumere, 

5  quod  utriusque  populi  vires  nosset,  sciretque  invisam 
profecto  superbiam  regiam  civibus  esse,  quam  ferre  ne 
liberi  quidem  potuissent. 

Ita  cum  sensim  ad  rebellandum  prlmores  Gabinorum 
incitaret,  ipse  cum  promptissimis  iuvenum  praedatum  atque 

10  in  expeditiones  iret,  et  dictis  factisque  omnibus  ad  fallen- 
dum  instructls  vana  adcresceret  fides,  dux  ad  ultimum 
belli  legitur.  Ibi  cum,  inscia  multitudine  quid  ageretur, 
proelia  parva  inter  Romam  Gabiosque  fierent,  quibus 
plerumque  Gabina  res  superior  esset,  tum  certatim  summi 

15  infimique  Gabinorum  Sex.  Tarquinium  dono  deum  sibi 
missum  ducem  credere.  Apud  milites  vero  obeundo 
pericula  ac  labores  pariter,  praedam  munifice  largiendo, 
tanta  caritate  esse,  ut  non  pater  Tarquinius  potentior 
Romae   quam   filius   Gabiis    esset. 

20  Itaque  postquam  satis  virium  conlectum  ad  omnes 
conatiis  videbat,  tum  ex  suis  iinum  sciscitatum  Romam 
ad  patrem  mittit,  quidnam  se  facere  vellet,  quandoquidem 
ut  omnia  unus  Gabiis  posset  ei  dii  dedissent.  Huic 
nuntio,   quia,    credo,   dubiae    fidei    videbatur,   nihil    voce 

25  responsum  est.  Rex  velut  deliberabundus  in  hortum 
aedium  transit  sequente  niintio  filii;  ibi  inambulans  taci- 
tus  summa  papaverum  capita  dicitur  baculo  decussisse. 
Interrogando  expectandoque  responsum  niintius  fessus,  ut 
re   imperfecta,  redit   Gabios ;   quae   dixerit   ipse,  quaeque 

30  viderit,  refert :  seu  ira  seu  odio  seu  superbia  insita  in- 
genio  niillam  eum  vocem  emisisse.  Sexto  ubi  quid  vellet 
parens   quidve   praeciperet  tacitis    ambagibus    patuit,   pri- 


CAP.  LV.]  TITi   Livi   LIBER   I.  5q 

mores  civitatis  criminando  alios  apud  populuin,  alios  sua 
ipsos  invidia  opportiinos  interemit.  Multi  palam,  quidam, 
in  quibus  minus  speciosa  criminatio  erat  futura,  clam 
interfecti. 

Patuit  quibusdam  volentibus  fuga,  aut  in  exsilium  acti  5 
sunt,  absentiumque  bona  iiixta  atque  interemptorum 
divisul  fuere.  Largitiones  inde  praedaeque ;  et  dulcedine 
prlvati  commodi  sensus  malorum  publicorum  adimi,  donee 
orba  consilio  auxilioque  Gabina  res  regl  Romano  sine 
iilla   dimicatione   in   manum   traditur.  10 

LV.  Gabiis  receptis  Tarquinius  pacem  cum  Aequo- 
rum  gente  fecit,  foedus  cum  Tuscis  renovavit.  Inde  ad 
negotia  urbana  animum  convertit ;  quorum  erat  primum, 
ut  lovis  templum  in  monte  Tarpeio  monumentum  regni 
sui  nominisque  relinqueret :  Tarquinios  reges  am  bos,  pa-  15 
trem  vovisse,  filium  perfecisse.  Et  ut  libera  a  ceteris 
religionibus  area  esset  tota  lovis  templique  eius,  quod 
inaedificaretur,  exaugurare  fana  sacellaque  statuit,  quae 
aliquot  ibi  a  T.  Tatio  rege  primum  in  ipso  discrimine 
adversus  Romulum  pugnae  vota,  consecrata  inaugurata-  20 
que   postea   fuerant. 

Inter  principia  condendi  huius  operis  movisse  numen 
ad  indicandam  tanti  imperii  molem  traditur  deos ;  nam 
cum  omnium  sacellorum  exaugurationes  admitterent  aves, 
in  Termini  fano  non  addixere.  Idque  omen  auguriumque  25 
ita  acceptum  est,  non  motam  Termini  sedem  iinumque 
eum  deorum  non  evocatum  sacratis  sibi  finibus  firma 
stabiliaque  cuncta  portendere.  Hoc  perpetuitatis  auspicio 
accepto  seciitum  aliud  magnitudinem  imperil  portendens 
prodigium  est :  caput  humanum  Integra  facie  aperientibus  30 
fundamenta  templl  dicitur  apparuisse.  Quae  visa  species 
haud   per  ambages   arcem    eam   imperii   caputque    rerum 


70  TITI   LlVi   LIBER   I.  [cap.  lvi. 

fore  portendebat ;  idque  ita  cecinere  vates  quique  in 
urbe  erant,  quosque  ad  earn  rem  consultandam  ex  Etruria 
acciverant. 

Augebatur   ad   impensas   regis   animus.      Itaque   Pomp- 

5  tinae  manubiae,  quae  perdiicendo  ad  culmen  open  des- 
tinatae  erant,  vix  in  fundamenta  suppeditavere.  Eo 
magis  Fabio,  praeterquam  quod  antiquior  est,  crediderim 
quadraginta  ea  sola  talenta  fuisse,  quam  Pisoni,  qui  quad- 
raginta  milia  pondo  argent!  seposita  in  earn   rem  scribit, 

lo  summam  pecuniae  neque  ex  unius  tum  urbis  praeda 
sperandam,  et  nullius  ne  huius  quidem  magnificentiae 
operum    fundamenta   non    exsuperaturam. 

LVI.    Intentus    perficiendo    templo,   fabris    undique    ex 
Etruria    accitis,    non    peciinia    solum    ad    id    publica    est 

15  usus,  sed  operls  etiam  ex  plebe.  Qui  cum  baud  par- 
vus et  ipse  mllitiae  adderetur  labor,  minus  tamen  plebs 
gravabatur  se  templa  deum  exaedificare  manibus  suis, 
quam  postquam  et  ad  alia,  ut  specie  minora  sic  labo- 
ris  aliquanto  maioris,  tradiicebantui:  opera,  foros  in  circo 

20  faciendos  cloacamque  maximam,  receptaculum  omnium 
purgamentorum  urbis,  sub  terra  agendam;  quibus  duo- 
bus  operibus  vix  nova  haec  magnificentia  quicquam 
adaequare  potuit.  His  laboribus  exercita  plebe,  quia  et 
urbi    multitiidinem,    ubi    usus    non    esset,    oneri    rebatur 

25  esse,  et  colonis  mittendis  occupari  latius  imperii  fines 
volebat,  Signiam  Circeiosque  colonos  misit,  praesidia  urbi 
futiira  terra  marique. 

Haec    agent!    portentum    terribile    visum :     anguis    ex 
columna  lignea  elapsus  cum  terrorem  fugamque  in   regia 

30  fecisset,  ipsius  regis  non  tam  subito  pavore  perculit 
pectus  quam  anxiis  implevit  curis.  Itaque  cum  ad  pub- 
lica    pr5digia     Etriisci    tantum    vates    adhiberentur,    hoc 


CAP.  LVi.]  TITI   LlVi   LIBER   I.  7 1 

velut  domestico  exterritus  visu  Delphos  ad  maxime  in- 
clitum  in  terris  oraculum  mittere  statuit.  Neque  responsa 
sortium  uUi  alii  com  mittere  ausus,  duos  filios  per  igno- 
tas  ea  tempestate  terras,  ignotiora  maria,  in  Graeciam 
misit.  5 

Titus  et  Arriins  profecti.  Comes  iis  additus  L.  Junius 
Brutus  Tarquinia,  sorore  regis,  natus,  iuvenis  longe  alius 
ingenio  quam  .ciiius  simulationem  induerat.  Is  cum 
primores  civitatis  in  quibus  fratrem  suum  ab  avunculo 
interfectum  audisset,  neque  in  animo  suo  quicquam  regi  10 
timendum  neque  in  fortiina  concupiscendum  relinquere 
statuit,  contemptiique  tutus  esse,  ubi  in  iure  parum  prae- 
sidil  esset.  Ergo  ex  industria  factus  ad  imitationem 
stultitiae  cum  se  suaque  praedae  esse  regi  sineret,  BrutI 
quoque  haud  abnuit  cognomen,  ut  sub  eius  obtentu  15 
cognominis  liberator  ille  populi  Romani  animus  latens 
opperiretur  tempora  sua.  Is  tum  ab  Tarquiniis  ductus 
Delphos,  ludibrium  verius  quam  comes,  aureum  baculum 
inclusum  corneo  cavato  ad  id  baculo  tulisse  donum 
ApoUini  dicitur,  per  ambages  effigiem  ingenii  sui.  20 

Quo  postquam  ventum  est,  perfectis  patris  mandatis 
cupido  incessit  animos  iuvenum  sciscitandi,  ad  quem 
eorum  regnum  Romanum  esset  ventiirum.  Ex  infimo 
specii  vocem  redditam  ferunt :  "  Imperium  summum 
Romae  habebit  qui  vestrum  primus,  o  iuvenes,  osculum  25 
matri  tulerit."  Tarquinii,  ut  Sextus,  qui  Romae  relictus 
fuerat,  ignarus  responsi  expersque  imperii  esset,  rem 
summa  ope  taceri  iubent;  ipsi  inter  se  uter  prior,  cum 
Romam  redissent,  matri  osculum  daret,  sorti  permittunt. 
Briitus  alio  ratus  spectare  Pythicam  vocem,  velut  si  pro-  30 
lapsus  cecidisset,  terram  osculo  contigit,  scilicet  quod  ea 
commiinis  mater  omnium  mortalium  esset.     Reditum  inde 


72  TITI   LlVi   LIBER  I.  [cap.  lvii. 

Romam,   ubi    adversus    Rutulos   bellum    summa    vi   para- 
batur. 

LVII.  Ardeam  Rutuli  habebant,  gens,  ut  in  ea  regi- 
one  atque  in  ea  aetate,  divitils  praepollens.     Eaque  ipsa 

5  causa  belli  fuit,  quod  rex  Romanus  cum  ipse  ditarl 
exhaustus  magnificentia  publicorum  operum,  turn  praeda 
delenire  popularium  animos  studebat,  praeter  aliam  su- 
perbiam  regno  infestos  etiam  quod  s^  in  fabrorum 
ministeriis    ac    servili    tarn    diu    habitos    opere    ab    rege 

lo  indlgnabantur.  Temptata  res  est,  si  primo  impetu  cap! 
Ardea  posset.  Ubi  id  parum  processit,  obsidione  mu- 
nitionibusque  coepti  premi  hostes.  In  his  stativis,  ut 
fit  longo  magis  quam  acrl  bello,  satis  liberi  commeatiis 
erant,    primoribus    tamen    magis    quam    mllitibus;     regii 

15  quidem  iuvenes  interdum  otium  conviviis  comissationibus- 
que  inter  se  terebant. 

Forte  potantibus  his  apud  Sex.  Tarquinium,  ubi  et 
Conlatinus  cenabat  Tarquinius,  Egerii  filius,  incidit  de 
uxoribus    mentio ;     suam    quisque    laudare    mirls    modis. 

20  Inde  certamine  accenso,  Conlatinus  negat  verbis  opus 
esse,  panels  id  quidem  horis  posse  sciri,  quantum  ceteris 
praestet  Lucretia  sua.  "Quin,  si  vigor  iuventae  inest, 
conscendimus  equos,  invisimusque  praesentes  nostrarum 
ingenia?     Id  cuique  spectatissimum  sit,  quod  necopinato 

25  viri  adventii  occurrerit  oculis."  Incaluerant  vino.  "Age 
sane  ! "  omnes. 

Citatis  equis  avolant  Romam.  Quo  cum  primis  se 
intendentibus  tenebris  pervenissent,  pergunt  inde  Con- 
latiam,  ubi  Lucretiam  haudquaquam  ut  regias  nurus,  quas 

30  in  convivio  liixuque  cum  aequalibus  vid erant  tempus  te- 
rentes,  sed  nocte  sera  deditam  lanae  inter  lucubrantes 
ancillas  in  medio  aedium  sedentem  inveniunt.     Muliebris 


CAP.  LViii.]  TITI   LiVi   LIBER  I.  j^^^ 

certaminis  laus  penes  Lucretiam  fuit.  Adveniens  vir 
Tarquiniique  except!  benigne  ;  victor  maritus  comiter  in- 
vitat  regies  iuvenes.  Ibi  Sex.  Tarquinium  mala  libido 
Lucretiae  per  vim  stuprandae  capit;  cum  forma  tum 
spectata  castitas  incitat.  Et  tum  quidem  ab  nocturno  5 
iuvenali  liSdo  in  castra  redeunt. 

LVIII.  Paucis  interiectis  diebus  Sex.  Tarquinius  in- 
scio  Conlatino  cum  comite  uno  Conlatiam  venit.  Ubi 
exceptus  benigne  ab  ignaris  consilii  cum  post  cenam  in 
hospitale  cubiculum  deductus  esset,  amore  ardens,  post-  10 
quam  satis  tiita  circa  sopitique  omnes  videbantur,  stricto 
gladio  ad  dormientem  Lucretiam  venit,  sinistraque  manii 
mulieris  pectore  oppresso,  "Tace,  Lucretia,"  inquit; 
"  Sex.  Tarquinius  sum ;  ferrum  in  manii  est ;  moriere,  si 
emiseris  vocem."  15 

Cum  pavida  ex  somno  mulier  niillam  opem,  prope 
mortem  imminentem  videret,  tum  Tarquinius  fateri 
amorem,  orare,  miscere  precibus  minas,  versare  in  omnes 
partes  muliebrem  animum.  Ubi  obstinatam  videbat  et 
ne  mortis  quidem  metu  incllnari,  addit  ad  metum  de-  20 
decus  :  cum  mortua  iugulatum  servum  nildum  positurum 
ait,  ut  in  sordido  adulterio  necata  dicatur.  Quo  terr5re 
cum  vicisset  obstinatam  pudicitiam  velut  vi  atrox  libido, 
profectusque  inde  Tarquinius  ferox  expiignato  decore 
muliebri  esset,  Lucretia  maesta  tanto  malo  niintium  Ro-  25 
mam  eundem  ad  patrem  Ardeamque  ad  virum  mittit, 
ut  cum  singulis  fidelibus  amicis  veniant;  ita  facto  matii- 
ratoque  opus  esse;   rem  atrocem  incidisse. 

Sp.   Lucretius    cum   P.  Valerio  Volesi  filio,   Conlatinus 
cum  L.  lilnio  Bruto  venit,  cum  quo  forte  Romam  rediens  30 
ab   nuntio   uxoris    erat    conventus.      Lucretiam   sedentem 
maestam    in    cubiculo    inveniunt.      Adventu    suorum    la- 

OF  TBK 

TTTJTT7'Tr»T=»r 


74  TITi   Livi   LIBER   I.  [CAP.  lix. 

crimae  obortae.  Quaerentique  viro  "Satin  salvae?" 
"  Minime,"  inquit ;  "  quid  enim  salvl  est  mulierl  amissa 
pudicitia?  Vestigia  viri  alieni,  Conlatlne,  in  lecto  sunt 
tuo.      Ceterum   corpus   est   tantum   violatum,   animus   in- 

5    sons ;    mors    testis    erit.       Sed    date    dexteras    fidemque, 

haud    impune    adultero    fore.      Sex.   est   Tarquinius,    qui, 

hostis  pro  hospite,  priore  nocte  vi  armatus  mihi  sibique, 

si  vos  viri  estis,  pestiferum   hinc  abstulit  gaudium." 

Dant   ordine   omnes   fidem ;   consolantur   aegram  animi 

lo  avertendo  noxam  ab  coacta  in  auctorem  delicti :  mentem 
peccare  non  corpus,  et  unde  consilium  afuerit,  culpam 
abesse.  "  Vos,"  inquit,  "  videritis,  quid  illi  debeatur ; 
ego  me  etsi  peccato  absolve,  supplicio  non  libero ;  nee 
ulla   deinde    impudica    Lucretiae    exemplo    vivet."      Cul- 

15  trum,  quem  sub  veste  abditum  habebat,  eum  in  corde 
defigit,  prolapsaque  in  vulnus  moribunda  cecidit.  Con- 
clamat  vir  paterque. 

LIX.  Briltus  illis  liictii  occupatis  cultrum  ex  vulnere 
Lucretiae   extractum    manantem    cruore    prae    se    tenens, 

20  "  Per  hunc,"  inquit,  "  castissimum  ante  regiam  iniiriam 
sanguinem  iiiro,  vosque,  dii,  testes  facio,  me  L.  Tar- 
quinium  Superbum  cum  scelerata  coniuge  et  omni  libero- 
rum  stirpe  ferro,  igni,  quacumque  denique  vi  possim, 
exacturum,  nee  illos  nee  alium  quemquam  regnare  Romae 

25  passiirum." 

Cultrum  deinde  Conlatino  tradit,  inde  Lucretio  ac 
Valerio,  stupentibus  miraculo  rei,  unde  novum  in  Briiti 
pectore  ingenium.  Ut  praeceptum  erat,  iurant ;  totique 
ab   liictii   versi  in  Iram  Briitum,  iam  inde  ad  expiignan- 

30  dum  regnum  vocantem,  sequuntur  ducem.  Elatum  domo 
Lucretiae  corpus  in  forum  deferunt,  concientque  miraculo, 
ut    fit,   rei    novae    atque    indignitate    homines.      Pro    se 


^ERSITY  \ 

CAP.  Lix.]  TITi    Livi    LIBER   I.  ^ "  Frt>«H^^,.^ ^ 

quisque  scelus  regium  ac  vim  queruntur.  Movet  cum 
patris  maestitia,  tum  Brutus  castlgator  lacrimarum  atque 
inertium  querellarum  auctorque,  quod  viros,  quod  Ro- 
manes deceret,  arma  capiendi  adversus  hostilia  ausos. 
Ferocissimus  quisque  iuvenum  cum  armis  voluntarius  5 
adest ;  sequitur  et  cetera  iuventus.  Inde  parte  praesidio 
relicta  Conlatiae  ad  portas,  custodibusque  datis,  ne  quis 
eum  motum  regibus  nuntiaret,  ceteri  armati  duce  Bruto 
Romam  profecti. 

Ubi   eo   ventum  est,  quacumque   incedit  armata   multi-  10 
tudo,    pavorem    ac    tumultum    facit ;    riarsus    ubi    anteire 
primores  civitatis  vident,   quidquid  sit,   baud  temere   esse 
rentur.      Nee    minorem    motum    animorum    Romae    tam 
atrox  res  facit,  quam  Conlatiae  fecerat.     Ergo  ex  omni- 
bus  locis  urbis   in    forum    curritur.       Quo    simul    ventum  15 
est,  praeco  ad  tribunum   Celerum,  in  quo  tum  magistratii 
forte  Brutus    erat,  populum   advocavit.     Ibi   oratio  habita 
nequaquam   eius  pectoris   ingeniique,  quod   simulatum   ad 
eam    diem    fuerat,   de    vi    ac    libidine    Sex.   TarquinI,    de 
stupro  infando  Lucretiae  et  miserabili  caede,  de  orbitate  20 
TricipitinI,    cul    morte    filiae    causa    mortis    indignior    ac 
miserabilior  esset.     Addita  superbia  ipsius  regis  miseriae- 
que   et   labores   plebis   in   fossas   cloacasque    exhauriendas 
demersae :     Romanes    homines,    victores     omnium     circa 
populorum,    opifices    ac   lapicldas   pro   bellatoribus    factos.  25 
Indlgna    Servi   Tulli    regis    memorata    caedis    et    invecta 
corpori  patris  nefando   vehiculo    filia,   invocatique   ultores 
parentum  dii. 

His   atrocioribusque    credo   aliis,  quae   praesens   rerum 
indignitas  haudquaquam  relatii  scriptoribus  facilia  subicit,  30 
memoratis   incensam    multitudinem   perpulit,  ut   imperium 
regi  abrogaret,  exsulesque  esse  iuberet  L.  Tarquinium  cum 


76  TITi   LiVi   LIBER  I.  [CAP.  lx.] 

coniuge  ac  liberis.  Ipse  iunioribus,  qui  ultro  nomina 
dabant,  lectis  armatisque  ad  concitandum  inde  adversus 
regem  exercitum  Ardeam  in  castra  est  profectus ;  impe- 
rium  in  urbe  Lucretio,  praefecto  urbis  iam  ante  ab  rege 

5  institute,  relinquit.  Inter  hunc  tumultum  Tullia  domo 
profugit,  exsecrantibus  quacumque  incedebat  invocantibus- 
que  parentum  furias  viris  mulieribusque. 

LX.    Harum   rerum   nuntiis   in   castra   perlatis,  cum   re 
nova    trepidus    rex    pergeret    Romam    ad   comprimendos 

lo  motus,  flexit  viam  Brutus  —  senserat  enim  adventum  — 
ne  obvius  fieret ;  eodemque  fere  tempore  diversis  iti- 
neribus  Brutus  Ardeam,  Tarquinius  Romam  venerunt. 
Tarquinio  clausae  portae  exsiliumque  indictum ;  liberato- 
rem   urbis   laeta    castra    accepere,    exactique    inde    liberi 

15  regis.  Duo  patrem  secuti  sunt,  qui  exsulatum  Caere 
in  Etriiscos  ierunt ;  Sex.  Tarquinius  Gabios  tamquam 
in  suum  regnum  profectus  ab  ultoribus  veterum  simul- 
tatium,  quas  sibi  ipse  caedibus  rapinisque  conciverat,  est 
interfectus. 

20  L.  Tarquinius  Superbus  regnavit  annos  quinque  et 
viginti.  Regnatum  Romae  ab  condita  urbe  ad  llberatam 
ann5s  ducentos  quadraginta  quattuor.  Duo  consules  inde 
comitiis  centuriatis  a  praefecto  urbis  ex  commentariis 
Servi  Tulli  creati  sunt,  L.  Junius  Brutus  et  L.  Tarquinius 

25  Conlatinus. 


OF  THB 

^TJNIVERSITT 


^■^^«smI-^.o^> 


RETURN  TO  the  circulation  desk  of  any 
University  of  California  Library 
or  to  the 
NORTHERN  REGIONAL  LIBRARY  FACILITY 
BIdg.  400,  Richmond  Field  Station 
University  of  California 


0    r^' 


Y8  38434 


A 


ivi27?157 


THE  UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA  LIBRARY 


